जन्हुवन
Janhuvana
अन्य नाम Jājaū-grāma
- यह क्या है
- श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी के व्रज-भक्ति-विलास में Vraja-maṇḍala की सीमा चिह्नित करने वाले चार कोनों के वनों में से जन्हुवन, या जह्नु-वन, दक्षिण वाला वन है।
- दर्शन
- मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) कहती है कि दक्षिण में धौलपुर राजस्व-ज़िले का जाजऊ-ग्राम जन्हु के नाम से जाना जाता है।
संक्षेप में
श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी के व्रज-भक्ति-विलास में व्रज-मण्डल की सीमा चिह्नित करने वाले चार कोनों के वनों में से जन्हुवन, या जह्नु-वन, दक्षिण वाला वन है।[1 +6] उस ग्रन्थ के अनुसार, जह्नु मुनि ने यहाँ तपस्या की थी और त्रेता युग में श्री राम ने उन्हें कृतार्थ किया था, और यहाँ जह्नु-कूप नाम का एक कुआँ प्रकट हुआ।[4] यह ग्रन्थ पुरुषोत्तम, यानी श्रीकृष्ण, को इस वन के अधिष्ठाता देव बताता है।[7] मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) जन्हुवन की पहचान धौलपुर ज़िले के जाजऊ के रूप में करती है।[2]
मुख्य तथ्य
| प्रकार | वन |
|---|---|
| आचार्य | Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī |
महिमा
व्रज-भक्ति-विलास अपना छठा अध्याय एक श्लोक से शुरू करता है, जिसे वह किसी ब्रह्माण्ड पुराण के भूमि-खण्ड से उद्धृत करता है।
व्रज-भक्ति-विलास अपना छठा अध्याय एक श्लोक से शुरू करता है, जिसे वह किसी ब्रह्माण्ड पुराण के भूमि-खण्ड से उद्धृत करता है। व्रज चौरासी कोस (दूरी की एक पुरानी माप) में फैला है, और उसकी सीमा चार कोनों के वन चिह्नित करते हैं: पूर्व में हास्यवन, दक्षिण में "शुभ जह्नु-वन", पश्चिम में पर्वतवन और उत्तर में सूर्यपत्तनवन (छपा रूप: सूर्यपतन) (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[1 +1]
चतुरशीति क्रोशाढ्यां चतुर्दिक्षु विराजिता । मथुरामण्डलात्क्रोशमेकविंशतिकं भजेत् ॥ चतुर्दिक्षु प्रमाणेन पूर्वादिक्रमतोगणत् । पूर्वभागे स्थितं क्रोणं बनं हास्याभिधानकं ॥ भागे च दक्षिणे कोणं शुभं जन्हुवनं स्थितं । [भा]गे च पश्चिमे कोणे पर्वताख्यबनं स्थितं ॥ भागे [ह्यु]त्तरकोणस्थं सूर्यपतनसंज्ञकं । इत्येता व्रजमर्यादा चतुष्कोणाभिधायिनी ॥ … इति व्रजमण्डलमर्यादा ब्रह्माण्डे भूमिखण्डे ॥१॥
caturaśīti krośāḍhyāṁ caturdikṣu virājitā
mathurāmaṇḍalātkrośamekaviṁśatikaṁ bhajet
caturdikṣu pramāṇena pūrvādikramatogaṇat
pūrvabhāge sthitaṁ kroṇaṁ banaṁ hāsyābhidhānakaṁ
bhāge ca dakṣiṇe koṇaṁ śubhaṁ janhuvanaṁ sthitaṁ
[bhā]ge ca paścime koṇe parvatākhyabanaṁ sthitaṁ
bhāge [hyu]ttarakoṇasthaṁ sūryapatanasaṁjñakaṁ
ityetā vrajamaryādā catuṣkoṇābhidhāyinī
… iti vrajamaṇḍalamaryādā brahmāṇḍe bhūmikhaṇḍe ||1||
यह ग्रन्थ इस वन के लिए कई पुराने ग्रन्थों को उद्धृत करता है। वे केवल व्रज-भक्ति-विलास के माध्यम से ज्ञात हैं, इसलिए आगे जो दिया गया है, वह इसी ग्रन्थ का अपना विवरण है।[1 +5]
- किसी आदि-पुराण से उद्धृत एक श्लोक के अनुसार, जह्नु-वन पाँच सेव्य-वनों, यानी सेवा करने योग्य वनों, में पहला है। किसी हस्तामलक का हवाला देकर यह ग्रन्थ पुरुषोत्तम को इस वन का स्वामी बताता है, और किसी अगस्त्य-संहिता से एक प्रार्थना देता है, जिसमें जह्नु-वन के स्वामी श्रीकृष्ण पुरुषोत्तम का ध्यान किया गया है।[7]
- किसी नारदीय से उद्धृत एक सूची के अनुसार, जह्नु-वन के अधिष्ठाता देव लंकाधिप-कुल-ध्वंसी हैं, यानी लंका के राजा के वंश का नाश करने वाले।[3]
- किसी विष्णु-रहस्य से उद्धृत एक श्लोक के अनुसार, व्रज के वन भगवान के अंग हैं, और जह्नक चार अन्य वनों के साथ मिलकर उनके बाएँ पैर की पाँच उँगलियाँ बनाता है। जह्नक ही जह्नु-वन है, यह बात इसी अध्याय की पाँच सेव्य-वनों की सूची से निकलती है; श्लोक स्वयं ऐसा नहीं कहता।[9]
- श्री राधा की सखियों के अधिकार-क्षेत्रों की इसकी सूची के अनुसार, जह्नु-वन सुदेवी के अधिकार-क्षेत्र में आता है।[6]
- वनों और उनके चिह्नों की इसकी सूची के अनुसार, जह्नु-वन का चिह्न जह्नु मुनि का कुआँ है।[5]
आज की यात्रा
मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) कहती है कि दक्षिण में धौलपुर राजस्व-ज़िले का जाजऊ-ग्राम जन्हु के नाम से जाना जाता है। इस पृष्ठ के लिए पढ़े गए स्रोतों में केवल यही पुस्तक आज का कोई गाँव बताती है; व्रज-भक्ति-विलास केवल दिशा बताता है।[2]
स्थान
| यह कहाँ है | south; Jājaū-grāma 'of the Dhaulapura revenue district'[10] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द) |
|---|
संदर्भ
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 6 (ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ), v.1, the boundary of Vraja-maṇḍala, printed p. 150) v.1, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 21
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 2, the four boundary forests (sīmā-vana) and their presiding Lords, section numbered ॥ १६ ॥ in the print, printed p. 34) v.17, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 5, the origin and glory of Jahnu-vana, printed p. 140) v.79-80, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 2, the signs (liṅga) of the forests listed under Saṅketa-vaṭa, printed p. 48) v.52, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 2, the realms (adhikāra-rājya) of Śrī Rādhā's sakhīs, sections ॥ २८ ॥ and ॥ २९ ॥, printed p. 37) v.28 and [part 2] v.1-3, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, first chapter, the presiding Lords of the five sevya-vanas, sections '॥ ९४ ॥' and '॥ ९५ ॥' of the print, printed p. 15, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 6 (ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ), v.1, the boundary of Vraja-maṇḍala, printed p. 150) v.1, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, first chapter, v.93 (the print closes the passage '॥ ९३ ॥'): Vraja-maṇḍala and its forests as the limbs of the Lord, quoted under the label 'viṣṇu-rahasye', lines 1 and 12-13 of the list; printed p. 14, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 16-17