सूर्यपत्तनवन (उत्तरी सीमा का वन)
Sūryapattanavana (northern border forest) हिन्दी नाम प्रस्तावित
अन्य नाम Sūryapattanavana
इस पृष्ठ पर
संक्षेप में
श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी के व्रज-भक्ति-विलास में व्रज-मण्डल की सीमा चिह्नित करने वाले चार कोनों के वनों में से सूर्यपत्तनवन उत्तर दिशा का वन है। इस ग्रन्थ में इसका नाम सूर्यपतन छपा है, यानी सूर्य का गिरना।[1 +3] यही ग्रन्थ नाम का कारण बताता है: त्रेता-युग में सूर्य रावण से डरकर श्री राम की शरण में आए और यहाँ गिरे।[3] मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) सूर्यपत्तनवन को उत्तर में, अलीगढ़ ज़िले के जेवर के पास बताती है।[2] यही मार्गदर्शिका पुस्तक बहज से तीन मील दूर एक सूर्यपतनवन का भी वर्णन करती है; दोनों एक ही वन हैं या नहीं, यह तय नहीं है।[5]
मुख्य तथ्य
| प्रकार | वन |
|---|---|
| आचार्य | Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī |
महिमा
व्रज-भक्ति-विलास अपना छठा अध्याय एक श्लोक से शुरू करता है, जिसे वह किसी ब्रह्माण्ड पुराण के भूमि-खण्ड से उद्धृत करता है। व्रज चौरासी कोस (दूरी की एक पुरानी माप) में फैला है, और उसकी सीमा चार कोनों के वन चिह्नित करते हैं: पूर्व में हास्यवन, दक्षिण में जन्हुवन, पश्चिम में पर्वतवन और उत्तरी कोने पर वह वन, जिसका नाम सूर्यपतन है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[1 +1]
चतुरशीति क्रोशाढ्यां चतुर्दिक्षु विराजिता । मथुरामण्डलात्क्रोशमेकविंशतिकं भजेत् ॥ चतुर्दिक्षु प्रमाणेन पूर्वादिक्रमतोगणत् । पूर्वभागे स्थितं क्रोणं बनं हास्याभिधानकं ॥ भागे च दक्षिणे कोणं शुभं जन्हुवनं स्थितं । [भा]गे च पश्चिमे कोणे पर्वताख्यबनं स्थितं ॥ भागे [ह्यु]त्तरकोणस्थं सूर्यपतनसंज्ञकं । इत्येता व्रजमर्यादा चतुष्कोणाभिधायिनी ॥ … इति व्रजमण्डलमर्यादा ब्रह्माण्डे भूमिखण्डे ॥१॥
caturaśīti krośāḍhyāṁ caturdikṣu virājitā
mathurāmaṇḍalātkrośamekaviṁśatikaṁ bhajet
caturdikṣu pramāṇena pūrvādikramatogaṇat
pūrvabhāge sthitaṁ kroṇaṁ banaṁ hāsyābhidhānakaṁ
bhāge ca dakṣiṇe koṇaṁ śubhaṁ janhuvanaṁ sthitaṁ
[bhā]ge ca paścime koṇe parvatākhyabanaṁ sthitaṁ
bhāge [hyu]ttarakoṇasthaṁ sūryapatanasaṁjñakaṁ
ityetā vrajamaryādā catuṣkoṇābhidhāyinī
… iti vrajamaṇḍalamaryādā brahmāṇḍe bhūmikhaṇḍe ||1||
यही ग्रन्थ एक अन्य सूची उद्धृत करता है, जो उस ग्रन्थ से है जिसे वह प्रताप-मार्तण्ड कहता है। इस सूची में उत्तरी सीमा का वन सोनहद है, और सूर्यपतन का नाम नहीं आता। उत्तर की सीमा कौन-सा वन चिह्नित करता है, इसका विवरण शोणितपुर के पृष्ठ पर दिया गया है।[4]
आज की यात्रा
Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) कहती है कि उत्तर में, अलीगढ़ ज़िले के जेवर-ग्राम के पास, सूर्यपत्तनवन है। वहाँ यह पुस्तक इस स्थान का और कोई वर्णन नहीं देती; व्रज-भक्ति-विलास केवल दिशा बताता है।[2]
स्थान
| यह कहाँ है | north; 'near Jevara-grāma of the Aligarh district'[7] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द) |
|---|
संदर्भ
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 6 (ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ), v.1, the boundary of Vraja-maṇḍala, printed p. 150) v.1, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 21
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 5, the origin and glory of Sūryapatana-vana, printed p. 128) v.45, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 2, the four boundary forests (sīmā-vana) and their presiding Lords, section numbered ॥ १६ ॥ in the print, printed p. 34) v.17, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 138
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 6 (ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ), v.1, the boundary of Vraja-maṇḍala, printed p. 150) v.1, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 16-17