पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
वन

सूर्यपत्तनवन (उत्तरी सीमा का वन)

Sūryapattanavana (northern border forest) हिन्दी नाम प्रस्तावित

अन्य नाम Sūryapattanavana

संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।
इस पृष्ठ पर

संक्षेप में

श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी के व्रज-भक्ति-विलास में व्रज-मण्डल की सीमा चिह्नित करने वाले चार कोनों के वनों में से सूर्यपत्तनवन उत्तर दिशा का वन है। इस ग्रन्थ में इसका नाम सूर्यपतन छपा है, यानी सूर्य का गिरना।[1 +3] यही ग्रन्थ नाम का कारण बताता है: त्रेता-युग में सूर्य रावण से डरकर श्री राम की शरण में आए और यहाँ गिरे।[3] मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) सूर्यपत्तनवन को उत्तर में, अलीगढ़ ज़िले के जेवर के पास बताती है।[2] यही मार्गदर्शिका पुस्तक बहज से तीन मील दूर एक सूर्यपतनवन का भी वर्णन करती है; दोनों एक ही वन हैं या नहीं, यह तय नहीं है।[5]

मुख्य तथ्य

प्रकारवन
आचार्यŚrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī

महिमा

व्रज-भक्ति-विलास अपना छठा अध्याय एक श्लोक से शुरू करता है, जिसे वह किसी ब्रह्माण्ड पुराण के भूमि-खण्ड से उद्धृत करता है। व्रज चौरासी कोस (दूरी की एक पुरानी माप) में फैला है, और उसकी सीमा चार कोनों के वन चिह्नित करते हैं: पूर्व में हास्यवन, दक्षिण में जन्हुवन, पश्चिम में पर्वतवन और उत्तरी कोने पर वह वन, जिसका नाम सूर्यपतन है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[1 +1]

Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 6 (ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ), v.1, the boundary of Vraja-maṇḍala, printed p. 150) v.1[6]

चतुरशीति क्रोशाढ्यां चतुर्दिक्षु विराजिता । मथुरामण्डलात्क्रोशमेकविंशतिकं भजेत् ॥ चतुर्दिक्षु प्रमाणेन पूर्वादिक्रमतोगणत् । पूर्वभागे स्थितं क्रोणं बनं हास्याभिधानकं ॥ भागे च दक्षिणे कोणं शुभं जन्हुवनं स्थितं । [भा]गे च पश्चिमे कोणे पर्वताख्यबनं स्थितं ॥ भागे [ह्यु]त्तरकोणस्थं सूर्यपतनसंज्ञकं । इत्येता व्रजमर्यादा चतुष्कोणाभिधायिनी ॥ … इति व्रजमण्डलमर्यादा ब्रह्माण्डे भूमिखण्डे ॥१॥

caturaśīti krośāḍhyāṁ caturdikṣu virājitā
mathurāmaṇḍalātkrośamekaviṁśatikaṁ bhajet
caturdikṣu pramāṇena pūrvādikramatogaṇat
pūrvabhāge sthitaṁ kroṇaṁ banaṁ hāsyābhidhānakaṁ
bhāge ca dakṣiṇe koṇaṁ śubhaṁ janhuvanaṁ sthitaṁ
[bhā]ge ca paścime koṇe parvatākhyabanaṁ sthitaṁ
bhāge [hyu]ttarakoṇasthaṁ sūryapatanasaṁjñakaṁ
ityetā vrajamaryādā catuṣkoṇābhidhāyinī
… iti vrajamaṇḍalamaryādā brahmāṇḍe bhūmikhaṇḍe ||1||

यहाँ कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं दिया गया; पृष्ठ के पाठ में इस अंश का सारांश है।

यही ग्रन्थ एक अन्य सूची उद्धृत करता है, जो उस ग्रन्थ से है जिसे वह प्रताप-मार्तण्ड कहता है। इस सूची में उत्तरी सीमा का वन सोनहद है, और सूर्यपतन का नाम नहीं आता। उत्तर की सीमा कौन-सा वन चिह्नित करता है, इसका विवरण शोणितपुर के पृष्ठ पर दिया गया है।[4]

आज की यात्रा

Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) कहती है कि उत्तर में, अलीगढ़ ज़िले के जेवर-ग्राम के पास, सूर्यपत्तनवन है। वहाँ यह पुस्तक इस स्थान का और कोई वर्णन नहीं देती; व्रज-भक्ति-विलास केवल दिशा बताता है।[2]

स्थान

यह कहाँ हैnorth; 'near Jevara-grāma of the Aligarh district'[7] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द)

संदर्भ

  1. Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 6 (ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ), v.1, the boundary of Vraja-maṇḍala, printed p. 150) v.1, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
  2. Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 21
  3. Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 5, the origin and glory of Sūryapatana-vana, printed p. 128) v.45, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
  4. Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 2, the four boundary forests (sīmā-vana) and their presiding Lords, section numbered ॥ १६ ॥ in the print, printed p. 34) v.17, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
  5. Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 138
  6. Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 6 (ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ), v.1, the boundary of Vraja-maṇḍala, printed p. 150) v.1, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
  7. Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 16-17
नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।