सप्तर्षि-टीला
Sapta-ṛṣi-tīlā हिन्दी नाम प्रस्तावित
इस पृष्ठ पर
संक्षेप में
सप्तर्षि-टीला, जिसके नाम का अर्थ है सात ऋषियों का टीला, मथुरा की परिक्रमा के दक्षिणी भाग में ध्रुव-टीला के बाद और बलि महाराज-टीला से पहले एक पड़ाव है। मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) में दर्ज स्थानीय परम्परा के अनुसार, सात ऋषि यहाँ श्रीकृष्ण की आराधना करते हुए रहते हैं; कोई अधिक पुराना स्रोत इस टीले का नाम नहीं लेता, इसलिए यह निश्चित नहीं है।[1] वराह पुराण कहता है कि सात ऋषि मथुरा आए, वहाँ अपने आश्रम बनाए और ध्रुव के साथ मथुरा की परिक्रमा की, और तीर्थयात्री उन्हीं की परिक्रमा का अनुसरण करते हैं; यह पुराण नहीं बताता कि वे आश्रम कहाँ थे।[2 +2]
मुख्य तथ्य
| प्रकार | पहाड़ी |
|---|---|
| क्षेत्र · इलाका | मथुरा |
महिमा
वराह पुराण में पृथ्वी भगवान वराह से पूछती हैं कि मथुरा की परिक्रमा कैसे की जाए। वे उत्तर देते हैं कि एक बार सात ऋषियों ने ब्रह्मा से यही प्रश्न पूछा था। ब्रह्मा की बात सुनकर ऋषि मथुरा आए, वहाँ आश्रम, यानी तपस्वियों की कुटियाँ, बनाईं और ध्रुव के साथ कुमुद मास के शुक्ल पक्ष की नवमी को मथुरा की परिक्रमा की। परिक्रमा के नियम कहते हैं कि यह उसी क्रम में की जाए जिस क्रम में ध्रुव और उन ऋषियों ने इसे किया था (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[2 +2]
इत्युक्त्वा ऋषयो जग्मुरभिवाद्य स्वयम्भुवम् ।। आगत्य मथुरां देवीमाश्रमांश्चक्रिरे द्विजाः ॥ 21 ॥
ध्रुवेण सहिताश्चासन्कामयानास्तु तद्दिनम् ।। कुमुदस्य तु मासस्य नवम्यां शुक्लपक्षके ॥ 22 ॥
मथुरोपक्रमं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
ityuktvā ṛṣayo jagmurabhivādya svayambhuvam
āgatya mathurāṁ devīmāśramāṁścakrire dvijāḥ
dhruveṇa sahitāścāsankāmayānāstu taddinam
kumudasya tu māsasya navamyāṁ śuklapakṣake
mathuropakramaṁ kṛtvā sarvapāpaiḥ pramucyate
गर्ग-संहिता यह जोड़ती है कि सात ऋषि मथुरा आए और वहाँ तपस्या करके उन्होंने योग की सिद्धि प्राप्त की (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। दोनों में से कोई भी ग्रन्थ न ऋषियों के नाम देता है, न किसी टीले का नाम लेता है।[6]
स्थान
| यह कहाँ है | after Dhruva-tīlā on the ten-mile parikramā[7] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द) |
|---|
आसपास के स्थान
संदर्भ
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 43
- Varāha Purāṇa, adhyāya 159, 'mathurā-pradakṣiṇādika', v. 17, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 159, vv. 21-23, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 160, 'mathurā-parikrama-prādurbhāva', v. 6, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 159, vv. 21-23, Sanskrit Wikisource
- Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa (5) 25.21 ('mathurā-māhātmya'), Sanskrit Wikisource
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 60-61