मथुरा
Mathurā
अन्य नाम Mathurāpurī, Mathurā-dhāma, Śrī Dhāma Mathurā

- यह क्या है
- मथुरा Yamunā के तट पर बसा वह नगर है जहाँ श्रीकृष्ण राजा कंस के कारागार में देवकी से प्रकट हुए।
- दर्शन
- श्रील प्रभुपाद लिखते हैं कि शुद्ध भक्त मथुरा या वृन्दावन जिले में रहते हैं और कृष्ण की लीलाओं के सभी स्थानों के दर्शन करते हैं, और यह परिक्रमा, यानी पवित्र स्थानों के चारों ओर की पैदल यात्रा, आज भ� …
- यहाँ के स्थान
- अम्बिकावन, शिव-ताल, पोतरा-कुण्ड, बलभद्र-कुण्ड, विश्राम-घाट और 31
संक्षेप में
मथुरा यमुना के तट पर बसा वह नगर है जहाँ श्रीकृष्ण राजा कंस के कारागार में देवकी से प्रकट हुए। बाद में वे व्रज से यहाँ आए, उन्होंने कंस का वध किया और जब तक वे अपने लोगों को द्वारका नहीं ले गए, तब तक इसी नगर में रहे।[1 +10] श्रीमद्भागवतम् कहता है कि भगवान राम के भाई शत्रुघ्न ने मधुवन नामक वन में यह नगर बसाया, और यहाँ भगवान हरि सदा उपस्थित रहते हैं।[12 +9] श्रील रूप गोस्वामी मथुरा को वैकुण्ठ से ऊपर रखते हैं, क्योंकि भगवान ने यहाँ जन्म लिया।[22 +2] श्री चैतन्य महाप्रभु ने विश्राम-घाट पर स्नान किया, कृष्ण जन्म-स्थान पर केशव श्री विग्रह के दर्शन किए और यहाँ यमुना के चौबीस घाटों (स्नान-स्थानों) में स्नान किया।[25 +5]
मुख्य तथ्य
| प्रकार | नगर |
|---|---|
| यह भी इसका भाग है | मधुवन |
| आचार्य | Śrī Caitanya Mahāprabhu, Śrīla Mādhavendra Purī, Śrīla Rūpa Gosvāmī, Śrīla Sanātana Gosvāmī |
महिमा
श्रीमद्भागवतम् (10.1.27-28) कहता है कि यदु वंश के प्रमुख शूरसेन मथुरा में रहने चले गए, और तब से मथुरा सभी यदु राजाओं की राजधान� …
जहाँ भगवान सदा उपस्थित रहते हैं
श्रीमद्भागवतम् (10.1.27-28) कहता है कि यदु वंश के प्रमुख शूरसेन मथुरा में रहने चले गए, और तब से मथुरा सभी यदु राजाओं की राजधानी रही, क्योंकि भगवान हरि वहाँ सदा उपस्थित रहते हैं।[18 +3]
rājadhānī tataḥ sābhūt sarva-yādava-bhūbhujām / mathurā bhagavān yatra nityaṃ sannihito hariḥ
Since that time, the city of Mathurā had been the capital of all the kings of the Yadu dynasty. The city and district of Mathurā are very intimately connected with Kṛṣṇa, for Lord Kṛṣṇa lives there eternally.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaटीकाकार "सदा" शब्द को समझाते हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। श्रील सनातन गोस्वामी कहते हैं कि मथुरा नित्य है और भगवान उसे कभी नहीं छोड़ते। श्रील विश्वनाथ चक्रवर्ती ठाकुर कहते हैं कि कृष्ण वहाँ अपने धाम में सदा उपस्थित रहते हैं और बस संसार में दिखाई देने लगते हैं; वे वैकुण्ठ से नीचे नहीं आते।[19 +3] पद्म पुराण में शिव से बात करते हुए भगवान कहते हैं कि उनकी मथुरा नित्य है, और वैसे ही वृन्दावन का वन, यमुना, गोपियाँ और ग्वालबाल भी नित्य हैं।[20 +2] श्रील जीव गोस्वामी निष्कर्ष निकालते हैं कि कृष्ण के अपने लोक के तीन स्थान हैं: द्वारका, मथुरा और गोकुल; और पृथ्वी पर इन्हीं नामों वाले स्थान भौतिक जगत से परे हैं।[20 +7]
भागवतम् मथुरा को, मधुपुरी नाम से, सबसे पवित्र तीर्थों में भी गिनता है, जहाँ धार्मिक कर्मों का फल हज़ार गुना मिलता है। अपने अन्त के पास वह कहता है कि जो पुष्कर, मथुरा या द्वारका में उपवास करके भागवतम् का अध्ययन करता है, वह सब भय से मुक्त हो जाता है।[40 +1]
वैकुण्ठ से ऊपर
श्रील रूप गोस्वामी का उपदेशामृत (श्लोक 9) पवित्र स्थानों की अपनी सीढ़ी मथुरा से शुरू करता है: मथुरा आध्यात्मिक जगत वैकुण्ठ से श्रेष्ठ है, क्योंकि भगवान ने यहाँ जन्म लिया। वृन्दावन का वन, गोवर्धन और राधा-कुण्ड इससे भी ऊँचे हैं।[22 +2]
वैकुण्ठाज्जनितो वरा मधुपुरी तत्रापि रासोत्सवाद्वृन्दारण्यमुदारपाणिरामणात्तत्रापि गोवर्धनः ।
राधाकुण्डमिहापि गोकुलपतेः प्रेमामृताप्लावनात्कुर्यादस्य विराजतो गिरितटे सेवां विवेकी न कः ॥ ९ ॥
vaikuṇṭhāj janito varā madhu-purī tatrāpi rāsotsavād
vṛndāraṇyam udāra-pāṇi-ramaṇāt tatrāpi govardhanaḥ
rādhā-kuṇḍam ihāpi gokula-pateḥ premāmṛtāplāvanāt
kuryād asya virājato giri-taṭe sevāṁ vivekī na kaḥ
The holy place known as Mathurā is spiritually superior to Vaikuṇṭha, the transcendental world, because the Lord appeared there. Superior to Mathurā-purī is the transcendental forest of Vṛndāvana because of Kṛṣṇa’s rāsa-līlā pastimes.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaचैतन्य-चरितामृत में श्री चैतन्य महाप्रभु ने विद्वान श्रील रघुपति उपाध्याय से पूछा कि कृष्ण के धामों में कौन-सा सबसे श्रेष्ठ है, और उन्होंने उत्तर दिया कि मधुपुरी, यानी मथुरा। श्रील प्रभुपाद समझाते हैं कि मथुरा को द्वारका से श्रेष्ठ माना जाता है।[24 +1] श्रील प्रभुपाद की प्रस्तुति के अनुसार श्रील रूप गोस्वामी का भक्ति-रसामृत-सिन्धु कहता है कि कृष्ण के गुण गोकुल में सबसे पूर्ण रूप से प्रकट होते हैं, द्वारका में "very perfect" (अति पूर्ण) और मथुरा में "perfect" (पूर्ण) रूप से। पर श्री ध्यानचन्द्र गोस्वामी की पद्धति (पूजा की पुस्तिका) में मिलने वाले श्लोक उन्हें द्वारका की अपेक्षा मथुरा में अधिक पूर्ण बताते हैं। (पद्म पुराण के वृन्दावन-माहात्म्य की एक संस्कृत प्रति ये श्लोक अपने अन्तिम अध्याय के बाद जोड़ती है; छपे पद्म पुराण में ये नहीं हैं।) ग्रन्थ इन दो नगरों का क्रम अलग-अलग बताते हैं।[43 +1]
पुराणों में वर्णित महिमा
श्रील रूप गोस्वामी ने मथुरा के बारे में पुराणों के श्लोक अपने मथुरा-माहात्म्य में एकत्र किए। अपने आरम्भिक श्लोकों में वे कहते हैं कि हरि अपने उपासकों को प्रायः भक्ति के बजाय मुक्ति दे देते हैं, और वे मथुरा की उस भूमि को नमन करते हैं जो भक्ति की वृद्धि का उत्सव निरन्तर चलाए रखती है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[45 +3] वराह पुराण में भगवान वराह पृथ्वी से कहते हैं कि तीनों लोकों में उन्हें अपनी जन्मभूमि मथुरा जितना प्रिय और कुछ नहीं है; स्कन्द पुराण भी यही कहता है।[17 +5]
पृथिव्युवाच।। पुष्करं नैमिषं चैव पुरीं वाराणसीं तथा ।। एतान्हित्वा महाभाग मथुरां किं प्रशंसति ॥ 152.10 ॥ श्रीवराह उवाच ।। शृणु कार्त्स्न्येन वसुधे कथ्यमानं मयानघे ।। मथुरेति च विख्यातं तस्मान्नास्ति परं मम ॥ 11 ॥ सा रम्या च सुशस्ता च जन्मभूमिस्तथा मम ।। शृणु देवि यथा स्तौमि मथुरां पापहारिणीम् ॥ 12 ॥
pṛthivyuvāca|| puṣkaraṁ naimiṣaṁ caiva purīṁ vārāṇasīṁ tathā
etānhitvā mahābhāga mathurāṁ kiṁ praśaṁsati śrīvarāha uvāca
śṛṇu kārtsnyena vasudhe kathyamānaṁ mayānaghe
mathureti ca vikhyātaṁ tasmānnāsti paraṁ mama sā ramyā ca suśastā ca janmabhūmistathā mama
śṛṇu devi yathā staumi mathurāṁ pāpahāriṇīm
वराह पुराण यह भी कहता है कि मथुरा का निवासी मुक्ति पाता है, कि मथुरा का एक क्षण वाराणसी के हज़ार वर्षों के बराबर है, और कि भगवान के शयन के चार महीनों में पृथ्वी के सभी तीर्थ, समुद्र और सरोवर मथुरा में आ जाते हैं।[17 +4] स्कन्द पुराण कहता है कि मथुरा का स्मरण इस भूमि में तैंतीस हज़ार वर्षों का पुण्य देता है; जो मथुरा के दर्शन के लिए तरसता है पर कहीं और मरता है, वह मथुरा में जन्म लेता है; और केवल भाग्यशाली लोग ही, दृढ़ भक्ति और भगवान की कृपा से, वहाँ पहुँचते हैं।[17 +9] इनमें से कुछ श्लोक केवल उन्हीं उद्धरणों से ज्ञात हैं जो गोस्वामी और भक्ति-रत्नाकर देते हैं, और ग्रन्थ किसी श्लोक के लिए हमेशा एक ही पुराण का नाम नहीं देते।[17 +6]
गर्ग-संहिता मथुरा की महिमा पर पूरा एक अध्याय देती है: स्वयं कृष्ण, केशव के रूप में, मथुरा के स्वामी हैं, और मधुपुरी के निवासी का हर कर्म, चलना भी, भक्ति का फल देता है। वह कहती है कि काशी और दूसरे पवित्र नगरों में केवल मथुरा ही धन्य है।[36 +7]
मथुरा का कमल और श्री केशव
वराह पुराण मथुरा-मण्डल, यानी मथुरा की भूमि, का वर्णन एक कमल के रूप में करता है। दुःख दूर करने वाले केशव उसकी कर्णिका (बीच के भाग) में विराजते हैं; गोवर्धन के हरि पश्चिमी पंखुड़ी पर हैं, गोविन्द उत्तरी पर, विश्रान्ति पूर्वी पर और वराह की अपनी प्रतिमा दक्षिणी पंखुड़ी पर।[17 +5] चैतन्य-चरितामृत भी मथुरा के कमल की बात करता है:[17 +5]
‘মথুরা’-পদ্মের পশ্চিমদলে যাঁর বাস ।
‘হরিদেব’ নারায়ণ — আদি পরকাশ ॥ ১৮ ॥
‘mathurā’-padmera paścima-dale yāṅra vāsa
‘harideva’ nārāyaṇa — ādi parakāśa
Harideva is an incarnation of Nārāyaṇa, and His residence is on the western petal of the lotus of Mathurā.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaजैसा गर्ग-संहिता कहती है, केशव मथुरा के स्वामी हैं। चैतन्य-चरितामृत में श्री चैतन्य महाप्रभु श्रील सनातन गोस्वामी को बताते हैं कि जैसे जगन्नाथ नीलाचल में हैं, वैसे ही केशव मथुरा में नित्य उपस्थित हैं। श्रील प्रभुपाद समझाते हैं कि ये रूप मन्दिरों में पूजे जाने वाले श्री विग्रह हैं, और इनमें सबसे पहले मथुरा के केशव का नाम आता है।[26 +7] श्रील जीव गोस्वामी लिखते हैं कि मथुरा में केशव-स्थान नामक महान योगपीठ के स्वामी के रूप में प्रसिद्ध केशव स्वयं कृष्ण हैं।[79 +1] वराह पुराण कहता है कि मथुरा में केशव की परिक्रमा पूरी पृथ्वी की परिक्रमा के बराबर है, और मथुरा से बढ़कर कोई तीर्थ नहीं तथा केशव से बढ़कर कोई देवता नहीं।[81 +7]
श्रील रूप गोस्वामी मथुरा के प्रमुख श्री विग्रहों में बीच में विराजने वाले केशव को सबसे पहले गिनाते हैं, और उनके साथ स्वयम्भू, पद्मनाभ, दीर्घ-विष्णु, गतश्रम, गोविन्द, हरि और वराह को।[46 +4] मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) कहती है कि श्री चैतन्य महाप्रभु विश्राम-घाट पर स्नान के बाद श्री केशवदेव के एक मन्दिर में गए। चैतन्य-चरितामृत और भक्ति-रत्नाकर में ये केशव कृष्ण के जन्म-स्थान पर विराजते थे, और यह मार्गदर्शिका पुस्तक स्वयं भी यही दृश्य जन्म-स्थान के मन्दिर में बताती है।[26 +4]
मथुरा में निवास
चैतन्य-चरितामृत में श्री चैतन्य महाप्रभु श्रील सनातन गोस्वामी को सिखाते हैं कि मथुरा में निवास भक्ति के पाँच सबसे महत्त्वपूर्ण साधनों में से एक है:[95 +4]
সাধুসঙ্গ, নামকীর্তন, ভাগবতশ্রবণ ।
মথুরাবাস, শ্রীমূর্তির শ্রদ্ধায় সেবন ॥ ১২৮ ॥
sādhu-saṅga, nāma-kīrtana, bhāgavata-śravaṇa
mathurā-vāsa, śrī-mūrtira śraddhāya sevana
“One should associate with devotees, chant the holy name of the Lord, hear Śrīmad-Bhāgavatam, reside at Mathurā and worship the Deity with faith and veneration.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaश्रील रूप गोस्वामी इस साधन के बारे में पुराणों को उद्धृत करते हैं। मथुरा का स्पर्श वह सब देता है जो सारी तीर्थयात्राएँ देती हैं, और जो मथुरा छोड़कर कहीं और जाता है, वह माया से मोहित है। वैकुण्ठ से भी श्रेष्ठ मधुपुरी में एक दिन का निवास हरि के प्रति भक्ति जगा देता है।[17 +8] वे पद्म पुराण से उद्धृत करते हैं कि कार्तिक मास में मथुरा में श्री दामोदर की एक बार की सेवा भी सहज ही भक्ति दे देती है।[105 +1] भक्ति-रत्नाकर कहता है कि सभी शास्त्र मथुरा में निवास की शिक्षा देते हैं और वहाँ रहने से हर सिद्धि मिलती है।[58 +1]
आज की यात्रा
मथुरा आना
श्रील प्रभुपाद लिखते हैं कि शुद्ध भक्त मथुरा या वृन्दावन जिले में रहते हैं और कृष्ण की लीलाओं के सभी स्थानों के दर्शन करते हैं, और यह परिक्रमा, यानी पवित्र स्थानों के चारों ओर की पैदल यात्रा, आज भी चलती है।[107] वे लिखते हैं कि व्रज के बारह वनों की यात्रा करने वाले तीर्थयात्री मथुरा से शुरू करते हैं।[108]
नगर की परिक्रमा
मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) मथुरा की दस मील की एक परिक्रमा का वर्णन करती है, जो विश्राम-घाट से शुरू होकर वहीं समाप्त होती है। पीपलेश्वर महादेव के बाद वह, बिना वर्णन किए, वेणी-माधव, रामेश्वर, दाऊजी (बलराम), मदनमोहन, तिन्दुक-तीर्थ, सूर्य-घाट और ध्रुव-टीला के दर्शन गिनाती है, और फिर सप्तर्षि-टीला का नाम लेती है।[109 +2] आगे महाविद्या-देवी मन्दिर के बाद वह सरस्वती-कुण्ड, चामुण्डा-देवी और रजक-वध-टीला के नाम लेती है, और गोकर्ण महादेव के बाद यमुना के पास नीलकण्ठेश्वर महादेव का, जिसके आगे अम्बरीष-टीला है।[93 +1]
अन्तिम भाग में वह कंस-किला, घण्ताकर्ण और मुक्ति-तीर्थ के नाम लेती है; फिर स्वामी-घाट के पास वसुदेव-घाट की ओर जाते हुए ब्रह्म-घाट, वैकुण्ठ-घाट और धारापतन-तीर्थ के; और अन्त में असि-कुण्ड और मणिकर्णिका-घाट के, जिनके बाद यात्रा विश्राम-घाट पर समाप्त होती है। घण्ताकर्ण और मुक्ति-तीर्थ केवल इसी सूची से ज्ञात हैं।[113] ग्राउज़ (1883) कार्तिक के शुक्ल पक्ष की दशमी को रंगेश्वर महादेव पर लगने वाले कंस-वध के मेले को दर्ज करते हैं, जहाँ चौबे बेंत से बने कंस के एक बड़े पुतले के टुकड़े-टुकड़े कर देते थे और फिर जुलूस बनाकर विश्राम-घाट (विश्रान्ति-घाट) जाते थे; Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) चौबे समुदाय के इसी उत्सव का वर्णन करती है, जिसमें कंस का पुतला 25 से 30 फ़ुट ऊँचा होता है।[114 +1]
यहाँ वर्णित छोटे स्थान
- माणिक-चौक: मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) के अनुसार द्वारकाधीश मन्दिर का मोहल्ला, जिसके पीछे आदि-वराह मन्दिर और श्वेत-वराह मन्दिर हैं; ग्राउज़ (1883) वहाँ वैशाख में होने वाले नृसिंह-लीला उत्सव को दर्ज करते हैं।[116 +2]
- गतश्रम-टीला: यही मार्गदर्शिका पुस्तक इसका नाम केवल विश्राम-घाट और द्वारकाधीश मन्दिर के पास के एक पहचान-चिह्न के रूप में लेती है; श्रील रूप गोस्वामी जिन श्लोकों को उद्धृत करते हैं, वे विश्रान्ति के ठीक बाद नदी के किनारे गतश्रम श्री विग्रह की प्रशंसा करते हैं, और किसी टीले का नाम नहीं लेते।[51 +3]
- सतीबुर्ज: एफ़. एस. ग्राउज़ (1883) इसे नदी के किनारे लाल बलुआ पत्थर की 55 फ़ुट ऊँची एक मीनार बताते हैं, जो एक पत्नी के आत्म-बलिदान (सती) की स्मृति में है और जिसे राजा भगवान दास ने बनवाया था; पुस्तकें इसके अलग-अलग वर्ष बताती हैं।[122 +1]
- सरस्वती-कुण्ड: इसके सरस्वती मन्दिर के प्रवेश-द्वार के ऊपर का एक शिलालेख, जिसे ग्राउज़ (1883) छापते हैं, दर्ज करता है कि मथुरा के बलदेव गोसाईं ने 1846 में कुण्ड का जीर्णोद्धार किया और मन्दिर बनवाया।[124 +2]
- चामुण्डा-देवी: ग्राउज़ (1883) महाविद्या की पहाड़ी के पास वाले टीले के नीचे चामुण्ड देवी का एक छोटा मन्दिर दर्ज करते हैं; यह मार्गदर्शिका पुस्तक वाला मन्दिर हो भी सकता है और नहीं भी।[127]
- सप्त-समुद्री-कूप, "सात समुद्रों का कुआँ": मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) के अनुसार यह रंगेश्वर महादेव मन्दिर के पूर्व में है; यह पुस्तक इसकी कोई कथा नहीं बताती।[123]
- बलि महाराज और वामनदेव मन्दिर: यही मार्गदर्शिका पुस्तक बताती है कि सूर्य-तीर्थ के पास के इस मन्दिर में बलि महाराज के एक श्री विग्रह अपने आराध्य श्री वामनदेव के साथ विराजमान हैं। वराह पुराण बताता है कि बलि ने सूर्य-तीर्थ पर सूर्यदेव की पूजा की थी।[128 +3]
- सूर्य-घाट और ब्रह्म-घाट: शास्त्रों में तिन्दुक के पास सूर्य-तीर्थ और उत्तरी भाग में एक ब्रह्म-तीर्थ है, पर कोई स्रोत नहीं कहता कि ये घाट वही तीर्थ हैं। ग्राउज़ की 1883 की सूची में शायद यही दो घाट सूर्य और ब्रह्मलोक नामों से हैं।[110 +10]
- वसुदेव-घाट: भक्ति-रत्नाकर वह स्थान दिखाता है जहाँ वसुदेव नवजात कृष्ण को लेकर यमुना के पार गए, पर उसका नाम नहीं लेता; और Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) कहती है कि कुछ लोग यमुना पार करने का यह स्थान स्वामी-घाट, यानी संयमन-तीर्थ, को मानते हैं। कोई स्रोत इस घटना को वसुदेव-घाट से नहीं जोड़ता, और पुस्तकें यह नाम अलग-अलग घाटों को देती हैं।[113 +2]
- मणिकर्णिका-घाट, विश्राम-घाट से ठीक पहले: मीतल (1966) इसे स्त्रियों का घाट बताते हैं और कहते हैं कि जयपुर के एक राजा ने इसे पत्थर से बनवाया था; यह निश्चित नहीं है।[143 +1]
- नीलकण्ठेश्वर महादेव: एंटविसल (1987) यमुना और सरस्वती के संगम के पास नीलकण्ठेश्वर के एक मन्दिर का वर्णन करते हैं, जो उन्नीसवीं शताब्दी के मध्य की ऊँचे शिखर वाली इमारत है; यह मार्गदर्शिका पुस्तक वाला स्थान हो सकता है।[145]
- रामेश्वर: ग्राउज़ (1883) प्राग घाट के पास, वेणी-माधव के मन्दिर के बगल में, रामेश्वर महादेव का एक छोटा मन्दिर दर्ज करते हैं।[140]
- मदनमोहन: ग्राउज़ (1883) नगर में मदनमोहन के दो मन्दिरों की सूची देते हैं, जिनमें से एक 1859 का है; इनमें से कोई भी मार्गदर्शिका पुस्तक वाला दर्शन हो भी सकता है और नहीं भी।[124]
- बलरामजी मन्दिर: बलराम का एक मन्दिर, जिसे बिना तिथि की परिक्रमा-टिप्पणियाँ Mathurā बिना वर्णन के सूची में रखती हैं; ग्राउज़ (1883) हार्डिंग द्वार (Hardinge Arch) के पास लगभग 1820 के एक बलदेव मन्दिर का उल्लेख करते हैं, जो यही हो भी सकता है और नहीं भी।[118 +1]
- ध्रुव-टीला: ग्राउज़ (1883) और एंटविसल (1987) के अनुसार पहाड़ी पर 1837 में एक पुराने छोटे मन्दिर की जगह ध्रुव का एक छोटा मन्दिर बनाया गया।[147 +1]
स्थान
| यह कहाँ है | 'Mathurā, the center of the lotus of Vraja-maṇḍala'[149] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द) |
|---|
मथुरा के स्थान
86 स्थान
इलाके (1)
कुण्ड
3 स्थानकेन्द्र में विश्राम-घाट
1 स्थानविश्राम-घाट के दक्षिण के बारह घाट
12 स्थान- 1. अविमुक्त-तीर्थ
- 2. गुह्य-तीर्थ
- 3. प्रयाग-तीर्थ
- 4. कनखल-तीर्थ
- 5. तिन्दुक-तीर्थ
- 6. सूर्य-तीर्थ
- 7. वट-स्वामी-तीर्थ
- 8. ध्रुव-तीर्थ
सब दिखाएँ (12)
विश्राम-घाट के उत्तर के बारह घाट
12 स्थान- 13. नव-तीर्थ
- 14. संयमन-तीर्थ
- 15. धारापतन-तीर्थ
- 16. नाग-तीर्थ
- 17. घण्टा-भरणक-तीर्थ
- 18. ब्रह्म-तीर्थ
- 19. सोम-तीर्थ
- 20. सरस्वती-पतन-तीर्थ
सब दिखाएँ (12)
मन्दिर
17 स्थानइस पृष्ठ पर ये भी
- बलरामजी मन्दिर (मथुरा) मन्दिर
- बलि महाराज और वामनदेव मन्दिर (सूर्य-तीर्थ) मन्दिर
- ब्रह्म-घाट (मथुरा) घाट
- चैतन्य महाप्रभु की गुफा (मथुरा) गुफा
- चामुण्डा-देवी (मथुरा) देवस्थान
- ध्रुव-टीला (मथुरा) पहाड़ी
- दाऊजी (मथुरा परिक्रमा) देवस्थान
- गतश्रम-टीला पहाड़ी
- घण्ताकर्ण
- कंस-टीला पहाड़ी
- केशवदेव मन्दिर मन्दिर
- मदनमोहन (मथुरा परिक्रमा) देवस्थान
- मणिकर्णिका-घाट (मथुरा) घाट
- मुक्ति-तीर्थ तीर्थ
- माणिक-चौक मोहल्ला
- नीलकण्ठेश्वर महादेव मन्दिर
- पुराना जन्म-स्थान लीला-स्थली
- कंस के कारागार की प्रतिकृति
- रामेश्वर (मथुरा) देवस्थान
- सप्त-समुद्री-कूप (मथुरा) कुआँ
- सरस्वती-कुण्ड (मथुरा) कुण्ड
- सत-घड़ा
- सतीबुर्ज
- सूर्य-घाट (मथुरा) घाट
- वैकुण्ठ-घाट घाट
- वसुदेव-घाट घाट
आसपास के स्थान
यमुना · कोले-घाट · अक्रूर-घाट · गोवर्धन
चित्र
3 चित्र



इस स्थान पर और
संदर्भ
149 संदर्भ
- Śrīmad-Bhāgavatam 3.2.25, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.2.19, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 3.2.25, purport · vedabase.io
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.44.37, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.45.12, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead, Chapter 44, 'The Killing of Kaṁsa' · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead, Chapter 45, 'Kṛṣṇa Recovers the Son of His Teacher' · vedabase.io
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.50.41, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.50.57, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.50.4, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead, Chapter 50, 'Kṛṣṇa Erects the Dvārakā Fort' · vedabase.io
- Śrīmad-Bhāgavatam 9.11.14, GRETIL
- Viṣṇu Purāṇa, 1.12.2-4, GRETIL
- Harivaṁśa, 44.53, GRETIL
- Brahmāṇḍa Purāṇa, 2.63.186, GRETIL
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163 (Kapila-varāha-māhātmya), verses 52-54, Sanskrit Wikisource
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 30
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.1.27, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.1.28, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 10.1.28, purport · vedabase.io
सभी 149 संदर्भ दिखाएँ
- Śrīla Prabhupāda, Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead, Chapter 1, 'Advent of Lord Kṛṣṇa' · vedabase.io
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Upadeśāmṛta 9 (The Nectar of Instruction, text 9), online edition · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, The Nectar of Instruction, verse 9, purport · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 19.102, purport · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.155, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.156, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.167, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.188, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.190, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.227, online edition · vedabase.io
- Bṛhad-vaiṣṇava-toṣaṇī of Śrīla Sanātana Gosvāmī on Śrīmad-Bhāgavatam 10.1.28: commentary v.10.1.28, sanātana-gosvāmī (bṛhad-vaiṣṇava-toṣaṇī), Bhagavata Vidya Pith edition, ed. Bhagavata Rishi and Krishna Shankar Shastri, 1996
- Sārārtha-darśinī of Śrīla Viśvanātha Cakravartī Ṭhākura on Śrīmad-Bhāgavatam 10.1.28: commentary v.10.1.28, viśvanātha-cakravartī (sārārtha-darśiṇī), Bhagavata Vidya Pith edition, ed. Bhagavata Rishi and Krishna Shankar Shastri, 1996
- Padma Purāṇa, Pātāla-khaṇḍa 73.26-27, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Jīva Gosvāmī, Kṛṣṇa-sandarbha, anuccheda 106, GRETIL
- Śrīla Jīva Gosvāmī, Kṛṣṇa-sandarbha, anuccheda 106, GRETIL
- Śrīla Jīva Gosvāmī, Kṛṣṇa-sandarbha, anuccheda 106, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, Janmāṣṭamī, Lord Śrī Kṛṣṇa's Appearance Day lecture, Montreal, 16 August 1968 · vedabase.io
- Śrīla Jīva Gosvāmī, Kṛṣṇa-sandarbha, anuccheda 106, GRETIL
- Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 18.50, online edition · vedabase.io
- Śrīmad-Bhāgavatam 7.14.31 and 7.14.33, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 12.12.61, GRETIL
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 19.102, online edition · vedabase.io
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Bhakti-rasāmṛta-sindhu, 2.1.223, GRETIL
- Verses found in Śrī Dhyānacandra Gosvāmī's Paddhati, the three verses on Kṛṣṇa's kalās
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.1-2 (the compiler's opening verses, without a source label)
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.444-446 (the chief Deities of Māthura; closing verses)
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Stava-mālā, Śrī Mathurā-stava v.1-2, after the edition of Bhakti Saranga Goswami and Purushottam Das, Vrindavan, 1959
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Stava-mālā, Śrī Mathurā-stava v.4, after the edition of Bhakti Saranga Goswami and Purushottam Das, Vrindavan, 1959
- Varāha Purāṇa, adhyāya 152 (Mathurā-tīrtha-praśaṁsā), verse 8, Sanskrit Wikisource
- Skanda Purāṇa, Mārgaśīrṣa-māhātmya, adhyāya 17, verses 20-22, Sanskrit Wikisource
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 57
- Varāha Purāṇa, adhyāya 152, verses 10-12, Sanskrit Wikisource
- Skanda Purāṇa, Vaiṣṇava-khaṇḍa, Mārgaśīrṣa-māhātmya, adhyāya 17 (Mathurā-māhātmya-varṇana), verses 1-3, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 152, verses 13-15, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 152, verses 18-19, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.159-161 ('ādi-vārāhe', for Jyeṣṭha and for Cāturmāsya)
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.38-39 ('skānde mathurā-khaṇḍe nārada-vākyam')
- Skanda Purāṇa, Mārgaśīrṣa-māhātmya, adhyāya 17, verses 29-31, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave (pañcama taraṅga), printed p. 154 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.50 ('pātāla-khaṇḍe ca', within Rūpa Gosvāmī's Padma quotations from v.44)
- Skanda Purāṇa, Mārgaśīrṣa-māhātmya, adhyāya 17, verses 42-44, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.80-82
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed p. 156 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.18-19
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed pp. 167-168 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa (5) 25.1-3, Sanskrit Wikisource
- Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa (5) 25.31-33, Sanskrit Wikisource
- Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa (5) 25.25-27, Sanskrit Wikisource
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 29
- Padma Purāṇa, Pātāla-khaṇḍa 73.43-44, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163 (Kapila-varāha-māhātmya), verses 15-17, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, verses 18-20, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 18.18, online edition · vedabase.io
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave (pañcama taraṅga), printed p. 162 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.32-34 (Varāha to the Earth, under the heading 'excelling all tīrthas', 'ādi-vārāhe' at v.28)
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 3.1.17, purport · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 20.215, online edition · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 20.217, purport · vedabase.io
- Śrīla Jīva Gosvāmī, Kṛṣṇa-sandarbha, anuccheda 29, GRETIL
- Śrīla Jīva Gosvāmī, Kṛṣṇa-sandarbha, anuccheda 153, on ŚB 6.8.20, GRETIL
- Varāha Purāṇa, adhyāya 158 (Wikisource numbering, 'Mathurā-tīrtha-prādurbhāva'), vv. 6-8, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 158, vv. 9-10, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 158, v. 31, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 158, v. 34, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.212-214
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave (pañcama taraṅga), printed p. 168 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, vv. 67-69, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 179, v. 36, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.153-155
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v. 208, quoting the Padma Purāṇa
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya v.444
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave (pañcama taraṅga), 1912 ed. p. 150, 2nd ed., 1912
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 50
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 33
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 22.128, online edition · vedabase.io
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Bhakti-rasāmṛta-sindhu, 1.2.235-237, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, The Nectar of Devotion, Chapter 6 · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, The Nectar of Devotion, Chapter 13 · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 22.129, purport · vedabase.io
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Bhakti-rasāmṛta-sindhu, 1.2.211-213, GRETIL
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.129-131
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed p. 160 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 28
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.133-135
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Bhakti-rasāmṛta-sindhu, 1.2.222-223, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, The Nectar of Devotion, Chapter 12 (Ūrja-vrata) · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, The Nectar of Devotion, Chapter 18 · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 1.239, purport · vedabase.io
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 42
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 43
- Śrīla Prabhupāda, Parikramā on the Way to Gokula, Vṛndāvana, 29 November 1971 · vedabase.io
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 51
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 53
- Mathurá (1883), F. S. Growse, B.C.S., M.A. Oxon., C.I.E. (as the title page gives him, p. 183
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 46
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 56
- the undated parikramā notes Mathurā, ¶44
- Mathurá (1883), F. S. Growse, B.C.S., M.A. Oxon., C.I.E. (as the title page gives him, p. 179
- the undated parikramā notes Mathurā, ¶40
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya v.143
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, vv. 237-238, quoting the Ādi-varāha
- Mathurá (1883), F. S. Growse, B.C.S., M.A. Oxon., C.I.E. (as the title page gives him, p. 148
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 54
- Mathurá (1883), F. S. Growse, B.C.S., M.A. Oxon., C.I.E. (as the title page gives him
- A. W. Entwistle, ch. 8 ('The pilgrimage itinerary'), §1.22 'Saraswatikund', printed p. 322, Egbert Forsten, Groningen, 1987
- Prabhudayāl Mītal, first part ('ब्रज-संस्कृति की भूमिका'), section 'Mathurā kī parikramā', entry 'Sarasvatī kuṇḍ', printed p. 156
- Mathurá (1883), F. S. Growse, B.C.S., M.A. Oxon., C.I.E. (as the title page gives him, p. 135
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 38
- Varāha Purāṇa, adhyāya 152, vv. 51-53, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya v.247, quoting the Ādi-varāha Purāṇa
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave (pañcama taraṅga), printed p. 172 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Varāha Purāṇa, 152.51b-55, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 152, vv. 56-58, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya vv. 247-248, quoting the Ādi-varāha
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed pp. 172-173 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.190, purport · vedabase.io
- Varāha Purāṇa, 154.18-19, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya v.267, in the Ādi-varāha series that begins at v.259
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. p. 176, 2nd ed., 1912
- Mathurá (1883), F. S. Growse, B.C.S., M.A. Oxon., C.I.E. (as the title page gives him, p. 144
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave (pañcama taraṅga), printed pp. 287-288 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 40
- Prabhudayāl Mītal, first part ('ब्रज-संस्कृति की भूमिका'), section 'Mathurā kī parikramā', the paragraph on Viśrāma-ghāṭa's temples, printed p. 151
- A. W. Entwistle, ch. 8 ('The pilgrimage itinerary'), §1.30 'Asikunda', printed p. 330, Egbert Forsten, Groningen, 1987
- A. W. Entwistle, ch. 8 ('The pilgrimage itinerary'), §1.24b (Mahātīrtha, Śivakṣetra, Rudramahālaya), printed p. 325, Egbert Forsten, Groningen, 1987
- the undated parikramā notes Mathurā, ¶12
- Mathurá (1883), F. S. Growse, B.C.S., M.A. Oxon., C.I.E. (as the title page gives him, p. 147
- A. W. Entwistle, ch. 8 ('The pilgrimage itinerary'), §1.10a 'Dhruv and Narad Tilas', printed p. 316, Egbert Forsten, Groningen, 1987
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, p. v