पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
कुआँ · काम्यवन

त्रिवेणी-कूप

Triveṇī-kūpa हिन्दी नाम प्रस्तावित

संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।
यात्रा से पहले
यह क्या है
त्रिवेणी-कूप Ūñcāgaon के पास, Sakhīgiri-parvata से आने वाले मार्ग पर, एक कुआँ है; व्रज-भक्ति-विलास इस गाँव को ललिता-ग्राम कहता है।
दर्शन
Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) त्रिवेणी-कूप को सखीगिरि-पर्वत से ऊँचागाँव जाने वाले मार्ग की दाईं ओर, कुछ दूरी पर, बताती है, और कुएँ के पूर्व में पास ही दाऊजी का मन्दिर बताती है।

संक्षेप में

त्रिवेणी-कूप ऊँचागाँव के पास, सखीगिरि-पर्वत से आने वाले मार्ग पर, एक कुआँ है; व्रज-भक्ति-विलास इस गाँव को ललिता-ग्राम कहता है।[1 +2] इसका नाम त्रिवेणी की याद दिलाता है, यानी प्रयाग में गंगा, यमुना और सरस्वती के संगम की।[4] श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास इस गाँव की त्रिवेणी का आदर यह कहकर करता है कि वे कृष्ण की आज्ञा से प्रवाहित हुईं और वहाँ ललिता और बलराम स्नान करने आए; और यह ग्रन्थ तीर्थयात्री से त्रिवेणी-कूप पर ललिता और सखियों के साथ कृष्ण का ध्यान करवाता है।[3 +3] मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) के अनुसार कृष्ण ने अपनी बाँसुरी की नोक से यह कुआँ बनाया।[1]

मुख्य तथ्य

प्रकारकुआँ
क्षेत्र · इलाकाकाम्यवन
आचार्यŚrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī

महिमा

व्रज-भक्ति-विलास त्रिवेणी-तीर्थ के लिए एक प्रार्थना देता है, जिसे वह कूर्म पुराण की बताता है।

व्रज-भक्ति-विलास त्रिवेणी-तीर्थ के लिए एक प्रार्थना देता है, जिसे वह कूर्म पुराण की बताता है। यह प्रार्थना उस त्रिवेणी की वन्दना करती है जो कृष्ण की आज्ञा से प्रवाहित हुईं, जो उच्च-ग्राम में रहती हैं, जहाँ ललिता स्नान करने गईं और जहाँ रेवती के प्रिय श्री बलदेव भी स्नान करने आए। प्रार्थना के बाद तीर्थयात्री तीन बार दण्डवत् करता है और तीन उँगलियों से उस स्थान की धूल माथे पर लगाता है; पुस्तक कहती है कि इससे वेणी में स्नान का फल मिलता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[3 +3]

Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, Fourth chapter, v.39 (continued); printed p. 96[8]

उच्चग्रामनिवासिनीं भगवतीं वेणीं महास्वर्णदीं, स्नानार्थं ललिता गता शुभप्रदा नाम्नी किशोरीमता । स्नानार्थं समुपागता च रमणो श्रीरेवतीं वल्लभां, श्रीदेवो बलदेवः सन्निधिगतां स्नायात्प्रभोरग्रजः । इति मन्त्रं समुचार्य नमस्कारत्रयं चरेत् । त्र्यंगुलिभिः समादाय धूलिं धार्य ललाटके ॥ परमेशपदं लब्ध्वा कृतार्थः स्याद्भुवस्थले । नित्यं धूलिं ललाटे च वेणीस्नानफलं लभेत् ॥३९॥

uccagrāmanivāsinīṁ bhagavatīṁ veṇīṁ mahāsvarṇadīṁ, snānārthaṁ lalitā gatā śubhapradā nāmnī kiśorīmatā
snānārthaṁ samupāgatā ca ramaṇo śrīrevatīṁ vallabhāṁ, śrīdevo baladevaḥ sannidhigatāṁ snāyātprabhoragrajaḥ
iti mantraṁ samucārya namaskāratrayaṁ caret
tryaṁgulibhiḥ samādāya dhūliṁ dhārya lalāṭake
parameśapadaṁ labdhvā kṛtārthaḥ syādbhuvasthale
nityaṁ dhūliṁ lalāṭe ca veṇīsnānaphalaṁ labhet ||39||

यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहींThe prayer continues: Lalitā went to bathe in the blessed Triveṇī that dwells at Ucca-grāma, and Śrī Baladeva, the beloved of Revatī, also came there to bathe. After the prayer the pilgrim bows three times and puts the dust of the place on the forehead with three fingers, which, the book says, gives the fruit of bathing in the Veṇī.

यही पुस्तक बताती है कि त्रिवेणी-तीर्थ सखीगिरि के दक्षिण की ओर है, उसके बीच में एक रास-मण्डल, यानी रास-नृत्य का घेरा, है और उसके बगल में सखी-कूप है।[3]

श्रील प्रभुपाद प्रयाग में श्री चैतन्य महाप्रभु के स्नान पर अपने तात्पर्य में इस शब्द का अर्थ समझाते हैं; वे इस कुएँ की बात नहीं करते:[4]

सामान्य उपदेश (स्थान का नाम नहीं लेता)

“Actually the word triveṇī indicates the confluence of three rivers — namely the Ganges, Yamunā and Sarasvatī. Presently the Sarasvatī River is not visible, but the river Ganges and the river Yamunā merge at Allahabad.”

श्रील प्रभुपाद, श्री चैतन्य-चरितामृत, मध्य-लीला 18.222, तात्पर्य · vedabase.ioमूल अंग्रेज़ी उद्धरण; इसका प्रकाशित हिन्दी अनुवाद यहाँ नहीं दिया गया।
नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।