पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
मन्दिर · मथुरा

आदिकेशव मन्दिर (मल्लपुरा)

Ādikeśava Mandira (Mallapurā) हिन्दी नाम प्रस्तावित

अन्य नाम Adikesava Temple

Pratibhū-vigraha of Śrī Ādikeśava (in the Ādikeśava Temple in Mallapurā)
Pratibhū-vigraha of Śrī Ādikeśava (in the Ādikeśava Temple in Mallapurā)फ़ोटो: Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), पृ. 42–43
संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।
इस पृष्ठ पर

संक्षेप में

आदिकेशव मन्दिर मथुरा के मल्लपुरा मोहल्ले में, वर्तमान कृष्ण जन्म-स्थान (कृष्ण की जन्मभूमि) के पीछे है।[1 +1] मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) के अनुसार यहाँ श्री आदिकेशव के एक प्रतिभू-विग्रह की पूजा होती है, यानी ऐसे विग्रह की जो मूल श्री विग्रह के प्रतिनिधि हैं और उनसे अभिन्न माने जाते हैं। इसी कारण वैष्णव इस मन्दिर के दर्शन करने आते हैं।[1 +3] गर्ग-संहिता में केशव मथुरा के स्वामी हैं, और श्री चैतन्य महाप्रभु ने जन्म-स्थान पर केशव श्री विग्रह के दर्शन किए; इन दोनों में से कोई भी ग्रन्थ इस मन्दिर या इसके विग्रह का नाम नहीं लेता।[5 +1]

मुख्य तथ्य

प्रकारमन्दिर
क्षेत्र · इलाकामथुरा
यह भी इसका भाग हैमल्लपुरा
आचार्यŚrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī

महिमा

गर्ग-संहिता में नारद मुनि से पूछा जाता है कि मथुरा के श्री विग्रह कौन हैं। वे उत्तर देते हैं कि स्वयं श्री कृष्ण, भगवान हरि, मथुरा के स्वामी केशव हैं, जो दुःख हर लेते हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। यह श्लोक किसी मन्दिर या विग्रह का नाम नहीं लेता।[5]

Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa (5) 25.3 ('śrī-mathurā-māhātmya-varṇana')[5]

श्रीनारद उवाच - परिपूर्णतमः साक्षाच्छ्रीकृष्णो भगवान् हरिः । स्वयं हि मथुरानाथः केशवः क्लेशनाशनः ॥ 3 ॥

śrīnārada uvāca - paripūrṇatamaḥ sākṣācchrīkṛṣṇo bhagavān hariḥ
svayaṁ hi mathurānāthaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ

यहाँ कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं दिया गया; पृष्ठ के पाठ में इस अंश का सारांश है।

श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास मथुरा के तीर्थ-विग्रहों में एक आदिकेशव का नाम लेता है। दीर्घ-केशव की प्रार्थना के बाद यात्री आदिकेशव को चार बार दण्डवत् करता है, और ग्रन्थ बताता है कि हरि, जिन्हें घोड़े के रूप वाले असुर केशी को मारने के कारण केशव कहा जाता है, आदिकेशव के रूप में विराजमान हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। यह ग्रन्थ कोई स्थान नहीं बताता, इसलिए इसे इस मन्दिर से नहीं जोड़ा जा सकता।[7]

आज की यात्रा

केवल 2007 की मार्गदर्शिका पुस्तक स्वयं इस विग्रह का वर्णन करती है: उसके अनुसार ये भगवान के चौबीस अवतारों के चिह्नों से सजे एकमात्र विग्रह हैं। यह निश्चित नहीं है: इसकी जाँच मन्दिर में नहीं की गई है।[1] कोई भी स्रोत यह नहीं बताता कि मन्दिर की स्थापना किस वर्ष हुई या किसने की।

स्थान

यह कहाँ है'in Mallapurā, behind the present Janma-sthāna'[8]
in Mallapura, behind the present Janma-Sthana[2] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द)

आसपास के स्थान

इस स्थान पर और

संदर्भ

  1. Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 33
  2. the undated parikramā notes Mathurā, ¶67
  3. Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 34
  4. Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 58
  5. Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa (5) 25.3 ('śrī-mathurā-māhātmya-varṇana'), Sanskrit Wikisource
  6. Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.156, online edition · vedabase.io
  7. Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, Mathurā circuit, verse numbered 3, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
  8. Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 40-41
नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।