पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
मन्दिर · मथुरा

चर्चिका-देवी मन्दिर

Carcikā-devī Mandira हिन्दी नाम प्रस्तावित

संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।
इस पृष्ठ पर

संक्षेप में

मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) के अनुसार चर्चिका-देवी मन्दिर मथुरा में देवी चर्चिका का मन्दिर है, जो सतीबुर्ज के पास, दाईं ओर की एक गली में है।[1] वराह पुराण चर्चिका नाम की एक देवी का नाम लेता है, जो कृष्ण की रक्षा के लिए मथुरा की दक्षिण दिशा में खड़ी रहती हैं, और श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास चर्चिका-देवी को व्रज-मण्डल की रक्षा करने वाली देवी कहता है।[2 +3] अब तक मिला कोई भी स्रोत न इस मन्दिर की कथा बताता है, न उसकी तिथि, न उसके संस्थापक का नाम, और न यह कहता है कि यह इन ग्रन्थों वाली चर्चिका का स्थान है।

मुख्य तथ्य

प्रकारमन्दिर
क्षेत्र · इलाकामथुरा
आचार्यŚrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī

महिमा

वराह पुराण में, मथुरा की परिक्रमा शुरू करने जा रहा तीर्थयात्री पहले देवियों के एक समूह के दर्शन करता है, जिनमें चर्चिका भी हैं। आगे परिक्रमा के दक्षिणी भाग में यह ग्रन्थ चर्चिका का नाम लेता है, जो योगिनियों से घिरी एक योगिनी हैं और कृष्ण की रक्षा के लिए दक्षिण दिशा में खड़ी रहती हैं। ग्रन्थ यह नहीं बताता कि ये दोनों उल्लेख एक ही देवी के हैं या नहीं, और न यह कि कोई मन्दिर कहाँ है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[2 +1]

Varāha Purāṇa, adhyāya 160, vv. 27-28[6]

मल्लिकादर्शनं कृत्वा कृष्णस्य जयदं शुभम् ।। ततः कदंबखण्डस्य गमनात्सिद्धिमाप्नुयात् ॥ 27 ॥
चर्चिका योगिनी तत्र योगिनीपरिवारिता ।। कृष्णस्य रक्षणार्थं हि स्थिता सा दक्षिणां दिशम्

mallikādarśanaṁ kṛtvā kṛṣṇasya jayadaṁ śubham
tataḥ kadaṁbakhaṇḍasya gamanātsiddhimāpnuyāt
carcikā yoginī tatra yoginīparivāritā
kṛṣṇasya rakṣaṇārthaṁ hi sthitā sā dakṣiṇāṁ diśam

यहाँ कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं दिया गया; पृष्ठ के पाठ में इस अंश का सारांश है।

आज की यात्रा

मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) इस मन्दिर का नाम विश्राम-घाट के दक्षिण में, गतश्रम-नारायण मन्दिर के पास के स्थानों में लेती है, पर न इसका कोई वर्णन देती है, न कोई फ़ोटो। आज इसकी क्या स्थिति है, इसकी जाँच नहीं हुई है।[1]

स्थान

यह कहाँ है'close to the present day Satīburja, in a lane to the right'[7] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द)

आसपास के स्थान

संदर्भ

  1. Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 54
  2. Varāha Purāṇa, adhyāya 160, 'mathurā-parikrama-prādurbhāva', vv. 14-17, Sanskrit Wikisource
  3. Varāha Purāṇa, adhyāya 160, vv. 27-28, Sanskrit Wikisource
  4. Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, list of Mathurā's tīrtha-deities, southern group, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
  5. Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, Mathurā circuit, verses numbered 31-32, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
  6. Varāha Purāṇa, adhyāya 160, vv. 27-28, Sanskrit Wikisource
  7. Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 82-83
नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।