रास-मण्डल (मान-गढ़)
Rāsa-maṇḍala (Māna-garh) हिन्दी नाम प्रस्तावित
इस पृष्ठ पर
संक्षेप में
यह रास-मण्डल, यानी रास-नृत्य के लिए बना एक मण्डल, बरसाना की पहाड़ी पर मान-गढ़ में है। बिना तिथि की परिक्रमा-टिप्पणियों Varṣāṇā के अनुसार, यह मान-गढ़ की चोटी पर हुए एक रास-नृत्य की स्मृति में है; मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) इसे मान-गढ़ के दर्शनीय स्थानों में गिनाती है, पर कोई लीला नहीं बताती।[1 +1] श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास इसी पहाड़ी पर मानेंगितवन में एक रास-मण्डल का नाम लेता है और उसके लिए एक प्रार्थना देता है।[3 +1] श्रीमद्भागवतम् रास-नृत्य को यमुना के तट पर बताता है।[5 +4]
मुख्य तथ्य
| प्रकार | रास-स्थली |
|---|---|
| क्षेत्र · इलाका | बरसाना · मान-गढ़ |
| आचार्य | Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī |
महिमा
भाद्र मास की अपनी तीर्थयात्रा में व्रज-भक्ति-विलास तीर्थयात्री से मानेंगितवन के रास-मण्डल को सौ बार नमन करवाता है। इसकी प्रार्थना उस मण्डल को दण्डवत् अर्पित करती है जो गोपियों की क्रीड़ा से मनोहर है, जहाँ कृष्ण का नृत्य होता है, और जो रत्नों से सजा है; ग्रन्थ कहता है कि इसके बाद तीर्थयात्री वह सब पाता है जिसकी वह इच्छा करता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। प्रार्थना रास की किसी विशेष रात का नाम नहीं लेती, और कोई भी स्रोत यह नहीं कहता कि यह वही मण्डल है जो आज मान-गढ़ में दिखाया जाता है।[3 +3]
ततो रासमण्डलप्रार्थनमन्त्रः— गोपीक्रीडाभिरम्याय कृष्णनृत्याभिधायिने । नमो रत्नविभूषाय मण्डलाय कृतार्थिने ॥ इति मन्त्रं शतावृत्या नमस्कारं समाचरेत् । सकलेष्टमवाप्नोति रमते पृथिवीतले ॥ ६५ ॥
tato rāsamaṇḍalaprārthanamantraḥ— gopīkrīḍābhiramyāya kṛṣṇanṛtyābhidhāyine
namo ratnavibhūṣāya maṇḍalāya kṛtārthine
iti mantraṁ śatāvṛtyā namaskāraṁ samācaret
sakaleṣṭamavāpnoti ramate pṛthivītale || 65 ||
स्थान
| यह कहाँ है | at Māna-garh[13] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द) |
|---|
संदर्भ
- the undated parikramā notes Varṣāṇā, ¶28
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 175
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 2 v.54, printed p. 51; the list begins on p. 50 'अथ कोकिलावनम् । नारदपञ्चरात्रे—', 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 10 v.65 (prayer for the rāsa-maṇḍala of Māneṅgita-vana), printed p. 225, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.29.45
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.32.11–12
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.33.2
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.33.3
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.33.6
- Vraja-bhakti-vilāsa, introduction, p. (2), 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 2 v.47, printed p. 46, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 10 v.65 (prayer for the rāsa-maṇḍala of Māneṅgita-vana), printed p. 225, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 324-325