पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
वन · बरसाना

गह्वरवन (बरसाना)

Gahvaravana (Varṣāṇā) हिन्दी नाम प्रस्तावित

अन्य नाम Gahavara vana

Gahvaravana parikramā path
Gahvaravana parikramā pathफ़ोटो: Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), पृ. 330–331
संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।
यात्रा से पहले
यह क्या है
गह्वरवन, यानी खोह का वन, Varṣāṇā की पहाड़ी की तलहटी की वन-भूमि है।
दर्शन
Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) गह्वरवन और कृष्ण-कुण्ड के पास के कुंजों से होकर जाने वाला एक पक्का परिक्रमा-मार्ग दिखाती है, जहाँ वैष्णव गहरी श्रद्धा के साथ चलते हैं।
यहाँ के स्थान
मान-गढ़, झूलन-स्थली (मान-गढ़), रास-मण्डल (मान-गढ़), रत्नाकर-सरोवर (बरसाना), कृष्ण-कुण्ड (गह्वरवन) और 3

संक्षेप में

गह्वरवन, यानी खोह का वन, बरसाना की पहाड़ी की तलहटी की वन-भूमि है। भक्ति-रत्नाकर पहाड़ी की खोह (गह्वर) में घने वन की ओर संकेत करता है और कहता है कि अब लोग इसे गह्वरवन कहते हैं।[1] श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास इसे श्री राधा के पिता के नगर वृषभानुपुर के पवित्र स्थानों में गिनाता है, और कृष्ण की लीलाओं के वन के रूप में इसके लिए एक प्रार्थना देता है।[2 +1] स्रोत इसके भीतर राधा-सरोवर, एक तालाब जिसे अब कृष्ण-कुण्ड कहते हैं, एक रास-मण्डल और श्री वल्लभाचार्य की एक बैठक बताते हैं।[4 +3] यह वृन्दावन के गह्वरवन से अलग वन है।

मुख्य तथ्य

प्रकारवन
क्षेत्र · इलाकाबरसाना
आचार्यŚrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Śrīla Narahari Cakravartī Ṭhākura, Śrīla Śrīnivāsa Ācārya, Śrī Vallabhācārya, Śrīla Rāghava Paṇḍita Gosvāmī of Govardhana

महिमा

भक्ति-रत्नाकर की पाँचवीं तरंग में गोवर्धन के श्रील राघव पण्डित गोस्वामी, श्रील श्रीनिवास आचार्य को बरसाना में मार्ग दिखाते हुए …

भक्ति-रत्नाकर की पाँचवीं तरंग में गोवर्धन के श्रील राघव पण्डित गोस्वामी, श्रील श्रीनिवास आचार्य को बरसाना में मार्ग दिखाते हुए, चिकसौली गाँव के बाद कहते हैं: पहाड़ी की खोह में यह घना वन देखिए; अब लोग इसे गह्वरवन कहते हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[1]

Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. p. 219; Grantha Mandira text v.909[8]

পর্ব্বতগহ্বরে দেখ নিবিড় কানন। এবে লোকে কহে এই গহবর বন ॥

parbbatagahbare dekha nibiṛa kānana| ebe loke kahe ei gahabara bana ||

यहाँ कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं दिया गया; पृष्ठ के पाठ में इस अंश का सारांश है।

व्रज-भक्ति-विलास (अध्याय 4, श्लोक 62) इस वन के लिए एक प्रार्थना देता है, जिसे वह बृहन्नारदीय पुराण से उद्धृत करता है: गह्वर नाम के उस सुन्दर वन को बार-बार दण्डवत्, जहाँ कृष्ण की लीलाएँ होती हैं और जो गोपियों के प्रियतम का आनन्द है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) यही श्लोक इसी स्रोत के नाम के साथ छापती है; यह श्लोक उस पुराण में नहीं मिला है।[2 +4]

Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 4 v.62 (prayer for Gahvara-vana), printed p. 101[11]

ततो गह्वरबनप्रार्थनमन्त्रः । वृहन्नारदीये— गह्वराख्याय रम्याय कृष्णलीलाविधायिने । गोपीरमणसौख्याय वनाय च नमो नमः ॥ इति षोडशवृत्तिभि र्मन्त्रमुक्त्वा नमश्चरेत् । भगवच्छखीतां लब्ध्वा भुक्तिभागी भवेन्नरः ॥६२॥

tato gahvarabanaprārthanamantraḥ
vṛhannāradīye— gahvarākhyāya ramyāya kṛṣṇalīlāvidhāyine
gopīramaṇasaukhyāya vanāya ca namo namaḥ
iti ṣoḍaśavṛttibhi rmantramuktvā namaścaret
bhagavacchakhītāṁ labdhvā bhuktibhāgī bhavennaraḥ ||62||

यहाँ कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं दिया गया; पृष्ठ के पाठ में इस अंश का सारांश है।

यही ग्रन्थ त्रैलोक्य-सम्मोहन-तन्त्र से उद्धृत एक सूची में गह्वरवन को सखी इन्दुलेखा की एक संगिनी विचित्रा के अधिकार में बताता है, और इस वन का विस्तार आधा कोस (दूरी का एक पुराना माप) बताता है।[12 +1]

नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।