मान-गढ़
Māna-garh

- यह क्या है
- मान-गढ़, यानी मान का गढ़, Varṣāṇā की पहाड़ी Brahma-parvata की एक चोटी है।
- दर्शन
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) मान-गढ़ और मान मन्दिर को पहाड़ी की चोटी पर, गह्वरवन के दक्षिण-पश्चिम में बताती है।
- यहाँ के स्थान
- मान मन्दिर, मान-कुटीर, झूलन-स्थली (मान-गढ़), रास-मण्डल (मान-गढ़), रत्नाकर-सरोवर (बरसाना)
संक्षेप में
मान-गढ़, यानी मान का गढ़, बरसाना की पहाड़ी ब्रह्म-पर्वत की एक चोटी है। मान का अर्थ है श्री राधा का कृष्ण के प्रति प्रेम-भरा रोष। भक्ति-रत्नाकर मान को बरसाना की पहाड़ियों के तीन गढ़ों में से एक बताता है, और कहता है कि बरसाना में कृष्ण ने राधिका का मान तोड़ा।[1 +1] श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास इस स्थान को मानेंगितवन कहता है, और यहाँ ब्रह्म-पर्वत की चोटी पर मान मन्दिर, एक झूला, एक रास-मण्डल और रत्न-कुण्ड गिनाता है।[3 +2] मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) और बिना तिथि की परिक्रमा-टिप्पणियों Varṣāṇā के अनुसार, कृष्ण राधिका का मान दूर करने के लिए एक लड़की, श्यामा सखी, का वेश बनाकर यहाँ आए थे।[6 +4]
मुख्य तथ्य
| प्रकार | लीला-स्थली |
|---|---|
| क्षेत्र · इलाका | बरसाना · गह्वरवन (बरसाना) |
| यह भी इसका भाग है | ब्रह्म-पर्वत |
| आचार्य | Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Śrīla Narahari Cakravartī Ṭhākura, Śrīla Śrīnivāsa Ācārya, Śrīla Rāghava Paṇḍita Gosvāmī of Govardhana |
महिमा
व्रज-भक्ति-विलास भाद्र मास की अपनी तीर्थयात्रा में मानेंगितवन को शामिल करता है, एक ऐसे शीर्षक के नीचे जिसमें आदि पुराण का नाम है।
व्रज-भक्ति-विलास भाद्र मास की अपनी तीर्थयात्रा में मानेंगितवन को शामिल करता है, एक ऐसे शीर्षक के नीचे जिसमें आदि पुराण का नाम है। भाद्र मास के शुक्ल पक्ष की तृतीया को तीर्थयात्री मानेंगितवन जाता है और यह मानकर उससे प्रार्थना करता है कि यह वह वन है जिसका स्वरूप राधा और गोपियों का मान और उनकी चंचलता है। जो वहाँ प्रार्थना करता है, उसे सखी, यानी राधा की संगिनी, का सुख मिलता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[3 +2]
अथ मानेंगितबनप्रदक्षिणा । आदिपुराणे— भाद्रशुक्लतृतीयायां मानेंगितबनं ययौ । प्रार्थनं कुरुते यस्तु सखीवसुखमाप्नुयात् ॥ प्रार्थनमंत्रः—मानप्रवर्द्धनार्थाय मानेंगितबनाय ते । राधादिगोपिकामानहेलारूपाय ते नमः ॥
atha māneṁgitabanapradakṣiṇā
ādipurāṇe— bhādraśuklatṛtīyāyāṁ māneṁgitabanaṁ yayau
prārthanaṁ kurute yastu sakhīvasukhamāpnuyāt
prārthanamaṁtraḥ—mānapravarddhanārthāya māneṁgitabanāya te
rādhādigopikāmānahelārūpāya te namaḥ ||
आज की यात्रा
Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) मान-गढ़ और मान मन्दिर को पहाड़ी की चोटी पर, गह्वरवन के दक्षिण-पश्चिम में बताती है। वहाँ मान मन्दिर, एक झूले, एक रास-मण्डल और रत्नाकर-सरोवर के दर्शन होते हैं, और मानपुरा गाँव ठीक नीचे दक्षिण में बसा है।[7 +1] स्रोत इस चोटी को पहाड़ी पर अलग-अलग जगह बताते हैं (इनका विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर है)।
रत्नाकर-सरोवर
रत्नाकर-सरोवर, यानी रत्नों का सरोवर, मान-गढ़ पर एक तालाब है। श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास मानेंगितवन के, यानी इस पहाड़ी पर राधा के मान के वन के, एक तालाब का नाम रत्न-कुण्ड बताता है, और कहता है कि यह कृष्ण के स्नान से प्रकट हुआ।[3 +1] कोई स्रोत नहीं बताता कि रत्न-कुण्ड और रत्नाकर-सरोवर एक ही तालाब हैं या नहीं, और यह सरोवर आज भी है या नहीं, इस पर मार्गदर्शिका पुस्तकें एकमत नहीं हैं।[3 +1]
व्रज-भक्ति-विलास मान मन्दिर, एक झूले और एक रास-मण्डल (ऊपर) के बाद रत्न-कुण्ड को मानेंगितवन का चौथा वन-चिह्न गिनाता है। भाद्र मास की इसकी तीर्थयात्रा में तीर्थयात्री इसमें स्नान करता है, इसके जल से आचमन करता है, और रत्नमयी भूमि वाले रत्न-कुण्ड नाम के तीर्थ (पवित्र स्नान-स्थान) को, जो कृष्ण के स्नान से प्रकट हुआ और रत्नों का स्रोत है, एक प्रार्थना के साथ चौदह बार दण्डवत् करता है। ग्रन्थ कहता है कि ऐसा करने वाले को बहुत-से रत्न देने वाली भूमि मिलती है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। भागवतम् कृष्ण के इस स्नान की कथा नहीं बताता।[3 +1]
ततो रत्नकुंडस्नानाचमनप्रार्थनमन्त्रः— रत्नभूमिमये तीर्थे रत्नकुंडसमाह्वय । कृष्णस्नपनसम्भूत रत्नोद्भव नमोऽस्तु ते ॥ इति चतुर्दशावृत्या मज्जनाचमनैर्नमन् । नानारत्नोद्भवां भूमिं लभते नात्र संशयः ॥
tato ratnakuṁḍasnānācamanaprārthanamantraḥ— ratnabhūmimaye tīrthe ratnakuṁḍasamāhvaya
kṛṣṇasnapanasambhūta ratnodbhava namo'stu te
iti caturdaśāvṛtyā majjanācamanairnaman
nānāratnodbhavāṁ bhūmiṁ labhate nātra saṁśayaḥ ||
स्थान
| यह कहाँ है | on top of Brahmācala-parvata; on the top of the hill south-west of Gahvaravana; map: on the ridge near the south end, west of 5[15] 'This place is situated on top of the Brahmagiri Parvata'[8] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द) |
|---|
मान-गढ़ के स्थान
5 स्थान
आसपास के स्थान
गह्वरवन (बरसाना) · मानपुरा
इस स्थान पर और
संदर्भ
15 संदर्भ
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed p. 218 (1912 edition), 2nd ed., 1912
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. p. 218; Grantha Mandira text v.893–896, 2nd ed., 1912
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 2 v.54, printed p. 51; the list begins on p. 50 'अथ कोकिलावनम् । नारदपञ्चरात्रे—', 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 10 v.62 (circumambulation of Māneṅgita-vana), printed p. 225, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 10 v.63 (prayer for the Māna-mandira), printed p. 225, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 174
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 175
- the undated parikramā notes Varṣāṇā, ¶24
- the undated parikramā notes Varṣāṇā, ¶25
- the undated parikramā notes Varṣāṇā, ¶26
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 10 v.62 (circumambulation of Māneṅgita-vana), printed p. 225, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 171
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 10 v.66 (prayer for Ratna-kuṇḍa of Māneṅgita-vana), printed pp. 225–226, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 10 v.66 (prayer for Ratna-kuṇḍa of Māneṅgita-vana), printed pp. 225–226, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 322-323