पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
मन्दिर · मथुरा

श्वेत-वराह मन्दिर

Śveta-varāha Mandira हिन्दी नाम प्रस्तावित

अन्य नाम Sveta Varaha Temple, Nṛ-varāha

Śveta-varāha
Śveta-varāhaफ़ोटो: Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), पृ. 86–87
संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।
यात्रा से पहले
यह क्या है
श्वेत-वराह मन्दिर में शूकर अवतार भगवान वराह के सफ़ेद श्री विग्रह हैं; यह मन्दिर Mathurā के Māṇika-choka मोहल्ले में Dvārakādīśa Mandira के पीछे है।
दर्शन
मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) और बिना तिथि की परिक्रमा-टिप्पणियाँ Mathurā द्वारकाधीश मन्दिर के पीछे वराह के दो मन्दिर बताती हैं, एक में काले और एक में सफ़ेद श्री विग्रह हैं।

संक्षेप में

श्वेत-वराह मन्दिर में शूकर अवतार भगवान वराह के सफ़ेद श्री विग्रह हैं; यह मन्दिर मथुरा के माणिक-चौक मोहल्ले में द्वारकाधीश मन्दिर के पीछे है। वहाँ का दूसरा वराह मन्दिर, आदि-वराह मन्दिर, काले श्री विग्रह वाला है।[1 +3] श्वेत-वराह का अर्थ है "सफ़ेद शूकर"। श्रील रूप गोस्वामी लिखते हैं कि ब्रह्मा के वर्तमान दिन को श्वेत-वराह कल्प कहते हैं, और श्रील प्रभुपाद श्वेत-वराह कालखण्ड की बात करते हैं (सारांश); इससे नाम का अर्थ समझ में आता है, पर कोई भी शास्त्र इस मन्दिर का नाम नहीं लेता।[5 +1] वराह पुराण मथुरा में "श्वेत" के दर्शन की प्रशंसा करता है, पर यह नहीं बताता कि उसका आशय किस श्री विग्रह से है।[7]

मुख्य तथ्य

प्रकारमन्दिर
क्षेत्र · इलाकामथुरा · माणिक-चौक
आचार्यŚrīla Bhaktisiddhānta Sarasvatī Ṭhākura, Śrī Jāhnavā-devī (Jāhnavā Īśvarī)

महिमा

वराह पुराण बताता है कि शत्रुघ्न कपिल मुनि के वराह श्री विग्रह को मथुरा लाए और वहाँ उनकी स्थापना की।

वराह पुराण बताता है कि शत्रुघ्न कपिल मुनि के वराह श्री विग्रह को मथुरा लाए और वहाँ उनकी स्थापना की। अगले श्लोक में वराह कहते हैं कि गया में पिण्ड-दान, यानी पितरों को चावल का पिण्ड अर्पित करने, से जो फल मिलता है, वह "श्वेत", यानी सफ़ेद विग्रह, के सदा दर्शन करने से मिल जाता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। ग्रन्थ यह नहीं बताता कि "श्वेत" कपिल के वही श्री विग्रह हैं जिनकी अभी स्थापना हुई, या कोई दूसरा सफ़ेद रूप।[7] और पढ़ें: मथुरा के वराह विग्रह: कपिल से शत्रुघ्न तक की यात्रा →

Varāha Purāṇa, adhyāya 163, verses 64-66[8]

देवमादाय शत्रुघ्नो जगाम मथुरां पुरीम् ।। ब्राह्मणं स्थापयित्वा तु आगच्छन्मम सन्निधौ ॥ 64 ॥ तत्र मध्ये तु संस्थाप्य पूजयामास राघवः ।। अनेन क्रमयोगेण मथुरायां स्थितः प्रभुः ॥ 65 ॥ गयायां पिण्डदानेन यत्फलं ज्यष्ठेपुष्करे ।। तत्फलं समवाप्नोति श्वेतं दृष्ट्वा सदा नरः ॥ 66 ॥

devamādāya śatrughno jagāma mathurāṁ purīm
brāhmaṇaṁ sthāpayitvā tu āgacchanmama sannidhau
64
tatra madhye tu saṁsthāpya pūjayāmāsa rāghavaḥ
anena kramayogeṇa mathurāyāṁ sthitaḥ prabhuḥ
65
gayāyāṁ piṇḍadānena yatphalaṁ jyaṣṭhepuṣkare
tatphalaṁ samavāpnoti śvetaṁ dṛṣṭvā sadā naraḥ || 66 ||

यहाँ कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं दिया गया; पृष्ठ के पाठ में इस अंश का सारांश है।

अपने मथुरा-माहात्म्य में श्रील रूप गोस्वामी एक श्लोक उद्धृत करते हैं, जो केशव, स्वयम्भू, पद्मनाभ, दीर्घ-विष्णु, गतश्रम, गोविन्द और हरि के साथ वराह को मथुरा के प्रमुख श्री विग्रहों में गिनता है। वह श्लोक यह नहीं बताता कि ये कौन-से वराह हैं, सफ़ेद या काले।[9]

सफ़ेद और लाल शूकर

श्रीमद्भागवतम् बताता है कि ब्रह्मा के नथुने से एक छोटे-से शूकर निकले और उन्होंने पृथ्वी को उठाया, और उन्हीं भगवान ने शूकर रूप में हिरण्याक्ष असुर का वध किया। श्रील प्रभुपाद समझाते हैं कि ये दो अलग-अलग कालों में हुए दो प्राकट्य थे:[10 +1]

सामान्य उपदेश (स्थान का नाम नहीं लेता)

“In both millenniums there was a boar incarnation of the Lord, but in the Svāyambhuva millennium He lifted the earth from within the water of the universe, whereas in the Cākṣuṣa millennium He killed the first demon, Hiraṇyākṣa. In the Svāyambhuva millennium He assumed the color white, and in the Cākṣuṣa millennium He assumed the color red.”

श्रील प्रभुपाद, श्रीमद्भागवतम्, 3.14.2, तात्पर्य · vedabase.ioमूल अंग्रेज़ी उद्धरण; इसका प्रकाशित हिन्दी अनुवाद यहाँ नहीं दिया गया।

अपने लघु-भागवतामृत में श्रील रूप गोस्वामी भी शिक्षा देते हैं कि इस कल्प में वराह दो बार प्रकट हुए: स्वायम्भुव काल में पृथ्वी को उठाने के लिए ब्रह्मा के नथुने से, और चाक्षुष काल में जल से। वे लिखते हैं कि हिरण्याक्ष का वध करने वाले वराह चार पैरों वाले हैं, यद्यपि कुछ लोग उन्हें नृ-वराह, यानी मनुष्य-शूकर, कहते हैं; और वराह को दो रंगों में याद किया जाता है, वर्षा के बादल जैसे साँवले और चन्द्रमा जैसे उजले। वे यह नहीं बताते कि किस प्राकट्य का कौन-सा रंग था (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[12] मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) और बिना तिथि की परिक्रमा-टिप्पणियाँ Mathurā की बात अलग है: वे सफ़ेद श्री विग्रह को हिरण्याक्ष का वध करने वाले आधे-मनुष्य वराह बताती हैं, जबकि श्रील प्रभुपाद का तात्पर्य सफ़ेद रंग पृथ्वी को उठाने वाले शूकर को देता है।[10 +1]

Śrīla Rūpa Gosvāmī, Laghu-bhāgavatāmṛta 1.3.10-13[13]

dvir āvirāsīt kalpe'sminn ādye svāyambhuvāntare
ghrāṇād vidher dharoddhṛtyai cākṣuṣīye tu nīrataḥ // hiraṇyākṣaṃ dharoddhāre nihantuṃ daṃṣṭri-puṅgavaḥ
catuṣpāt śrī-varāho'sau nṛ-varāhaḥ kvacin mataḥ // kadācij jalada-śyāmaḥ kadācic candrapāṇḍaraḥ
yajña-mūrtiḥ sthaviṣṭho'yaṃ varṇa-dvaya-yutaḥ smṛtaḥ // dakṣāt prācetasāt sṛṣṭiḥ śrūyate cākṣuṣe'ntare
atas tatraiva janmāsya hiraṇyākṣasya yujyate //

यहाँ कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं दिया गया; पृष्ठ के पाठ में इस अंश का सारांश है।
नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।