आदि-वराह मन्दिर
Ādi-varāha Mandira हिन्दी नाम प्रस्तावित
अन्य नाम Adi – Varaha Temple

- यह क्या है
- आदि-वराह मन्दिर, जिसे कृष्ण-वराह मन्दिर भी कहते हैं, शूकर अवतार भगवान वराह के उन दो मन्दिरों में से एक है जो Mathurā के Māṇika-choka मोहल्ले में Dvārakādīśa Mandira के पीछे हैं।
- दर्शन
- मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), बिना तिथि की परिक्रमा-टिप्पणियाँ Mathurā और मार्गदर्शिका पुस्तक Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya!
संक्षेप में
आदि-वराह मन्दिर, जिसे कृष्ण-वराह मन्दिर भी कहते हैं, शूकर अवतार भगवान वराह के उन दो मन्दिरों में से एक है जो मथुरा के माणिक-चौक मोहल्ले में द्वारकाधीश मन्दिर के पीछे हैं। इसके श्री विग्रह काले रंग के हैं; दूसरे मन्दिर, श्वेत-वराह, में श्री विग्रह सफ़ेद हैं।[1 +4] वराह पुराण बताता है कि वराह के एक दिव्य श्री विग्रह कपिल मुनि से इन्द्र, रावण और श्री राम तक कैसे पहुँचे, और राम के भाई शत्रुघ्न ने उन्हें मथुरा में कैसे स्थापित किया।[6 +5] श्रील रूप गोस्वामी वराह को मथुरा के प्रमुख श्री विग्रहों में गिनते हैं।[12] मार्गदर्शिका पुस्तकें कपिल से जुड़ा यह इतिहास इन काले श्री विग्रह का बताती हैं, पर यह दोनों वराहों में से किसका है, इस पर स्रोतों में मतभेद है (इनका विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर है)।
मुख्य तथ्य
| प्रकार | मन्दिर |
|---|---|
| क्षेत्र · इलाका | मथुरा · माणिक-चौक |
| आचार्य | Śrīla Bhaktisiddhānta Sarasvatī Ṭhākura, Śrīla Rūpa Gosvāmī, Śrīla Narahari Cakravartī Ṭhākura |
महिमा
वराह पुराण मथुरा का वर्णन एक कमल के रूप में करता है, जिसकी हर पंखुड़ी पर एक श्री विग्रह हैं।
मथुरा के कमल पर वराह
वराह पुराण मथुरा का वर्णन एक कमल के रूप में करता है, जिसकी हर पंखुड़ी पर एक श्री विग्रह हैं। वराह कहते हैं कि दक्षिणी पंखुड़ी पर उनके अपने दिव्य विग्रह हैं, जो विशाल शरीर वाले और सुन्दर रूप वाले (सुरूप) हैं और केशव के रूप जैसे हैं; जो उनके दर्शन करता है, वह ब्रह्मा के साथ आनन्द मनाता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[13 +4]
यं दृष्ट्वा तु नरो याति मुक्तिं नास्त्यत्र संशयः ।। दक्षिणेन तु मां विद्धि प्रतिमां दिव्यरूपिणीम् ॥ 163.20 ॥ महाकायां सुरूपां च केशवाकारसन्निभाम् ।। तां दृष्ट्वा मनुजो देवि ब्रह्मणा सह मोदते ॥ 21 ॥ कृते युगे तु राजासीन्मान्धाता नाम नामतः ।। तेनाहं तोषितो देवि भक्तियुक्तेन चेतसा ॥ 22 ॥
yaṁ dṛṣṭvā tu naro yāti muktiṁ nāstyatra saṁśayaḥ
dakṣiṇena tu māṁ viddhi pratimāṁ divyarūpiṇīm mahākāyāṁ surūpāṁ ca keśavākārasannibhām
tāṁ dṛṣṭvā manujo devi brahmaṇā saha modate kṛte yuge tu rājāsīnmāndhātā nāma nāmataḥ
tenāhaṁ toṣito devi bhaktiyuktena cetasā
श्रील रूप गोस्वामी अपने मथुरा-माहात्म्य में यह श्लोक उद्धृत करते हैं, और उसी ग्रन्थ में वे मथुरा के प्रमुख श्री विग्रहों में वराह का नाम लेते हैं, जिनके बीच में केशव हैं और साथ में स्वयम्भू, पद्मनाभ, दीर्घ-विष्णु, गतश्रम, गोविन्द और हरि हैं।[12 +1] श्रील नरहरि चक्रवर्ती ठाकुर का भक्ति-रत्नाकर कहता है कि श्री वराहदेव दक्षिणी पंखुड़ी की शोभा बढ़ाते हैं और उनकी कृपा से लोगों को हर सिद्धि मिलती है, और यह ग्रन्थ वही श्लोक उद्धृत करता है।[13 +3] मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) दक्षिणी पंखुड़ी के इन वराह को आदि-वराहदेव कहती है।[13 +4] इनमें से कोई भी ग्रन्थ विग्रह का रंग नहीं बताता।
श्री विग्रह मथुरा कैसे आए
वराह पुराण का एक अध्याय कपिल-वराह, यानी कपिल के वराह, के बारे में है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। वराह कहते हैं कि उन्होंने कृत-युग में राजा मान्धाता को अपना विग्रह दिया था, और जब लवण असुर मारा गया, तब वे मथुरा में विराजमान हुए। इसके बाद अध्याय बताता है कि कपिल मुनि ने अपने मन में वराह का एक विग्रह रचा, उनकी प्रतिदिन पूजा की और उन्हें इन्द्र को दे दिया। रावण ने इन्द्र को जीत लिया, वह इस श्री विग्रह को अपने उड़ने वाले रथ पुष्पक पर लंका ले गया और वहाँ उनकी पूजा की। रावण की मृत्यु के बाद श्री राम ने विभीषण से यह विग्रह माँगा और अयोध्या में उनकी पूजा की। जब शत्रुघ्न ने लवण को मार दिया, तब राम ने उन्हें वरदान के रूप में यह श्री विग्रह दिया, और शत्रुघ्न ने उन्हें मथुरा में स्थापित किया।[6 +5] और पढ़ें: मथुरा के वराह विग्रह: कपिल से शत्रुघ्न तक की यात्रा →
नय शत्रुघ्न देवं त्वं दिव्यं वाराहरूपिणम् ।। धन्याऽसौ मण्डली लोके धन्या सा मथुरा पुरी ॥ 163.60 ॥ धन्यास्ते माथुरा लोकाः पश्यन्ति कपिलं सदा ।। दृष्टः स्पृष्टः तदा ध्यातः स्नापितश्च दिने दिने ॥ 61 ॥ अनुलिप्तश्च शत्रुघ्न सर्वपापं व्यपोहति ।। पूजितः स्नापितो देवो दृष्टो यैस्तु दिने दिने ॥ 62 ॥
naya śatrughna devaṁ tvaṁ divyaṁ vārāharūpiṇam
dhanyā'sau maṇḍalī loke dhanyā sā mathurā purī dhanyāste māthurā lokāḥ paśyanti kapilaṁ sadā
dṛṣṭaḥ spṛṣṭaḥ tadā dhyātaḥ snāpitaśca dine dine anuliptaśca śatrughna sarvapāpaṁ vyapohati
pūjitaḥ snāpito devo dṛṣṭo yaistu dine dine
गर्ग-संहिता यही इतिहास संक्षेप में बताती है और कहती है कि ये "कपिल-वाराह", जिनकी सेवा मथुरा के सब लोग करते हैं, नगर के प्रधान मन्त्री के रूप में सम्मानित हैं।[19 +1]
स्तुत्वा रामं च शत्रुघ्नो यमनीय प्रयत्नतः । मथुरायां महापुर्यां स्थापयित्वा ननाम ह ॥ 7 ॥ सेवितो माथुरैः सर्वेः सर्वेषां च वरप्रदः । साक्षात्कपिलवाराहः सोऽयं मंत्रिवरः स्मृतः ॥ 8 ॥
stutvā rāmaṁ ca śatrughno yamanīya prayatnataḥ
mathurāyāṁ mahāpuryāṁ sthāpayitvā nanāma ha sevito māthuraiḥ sarveḥ sarveṣāṁ ca varapradaḥ
sākṣātkapilavārāhaḥ so'yaṁ maṁtrivaraḥ smṛtaḥ
स्थापना के ठीक बाद वराह पुराण कहता है कि "श्वेत", यानी सफ़ेद विग्रह, के सदा दर्शन करने से गया में पिण्ड-दान का फल मिलता है, और वराह का तेज सूर्योदय के समय विश्रान्ति पर, दोपहर में दीर्घ-विष्णु के यहाँ और दिन के चौथे भाग में केशव के यहाँ होता है। ग्रन्थ यह नहीं बताता कि "श्वेत" ही कपिल वाले श्री विग्रह हैं या नहीं।[21]
आज की यात्रा
मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), बिना तिथि की परिक्रमा-टिप्पणियाँ Mathurā और मार्गदर्शिका पुस्तक Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (लगभग 1986), ये तीनों माणिक-चौक में द्वारकाधीश मन्दिर के पीछे वराह के दो मन्दिर बताती हैं: एक में ये काले श्री विग्रह हैं और दूसरे में सफ़ेद श्वेत-वराह। Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! आदि-वराह को "probably the oldest Deity in the area" (सम्भवतः इस क्षेत्र के सबसे पुराने श्री विग्रह) कहती है।[1 +4] तिथि वाला कोई भी स्रोत मन्दिर की आयु नहीं बताता।
स्थान
| यह कहाँ है | 'behind the present Dvārakādhīśa Temple in Māṇika-choka'[22] further up the same street as Śveta-varāha[23] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द) |
|---|
आसपास के स्थान
द्वारकाधीश मन्दिर · श्वेत-वराह मन्दिर
चित्र
1 चित्र

इस स्थान पर और
संदर्भ
23 संदर्भ
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 56
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 57
- the undated parikramā notes Mathurā, ¶44
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, PDF p. 20
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, PDF p. 21
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, verses 23-25, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, verses 26-28, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, verses 32-33, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, verses 44-45, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, verses 48-50, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, verses 51-52, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.444-446 (the chief Deities of Māthura; closing verses)
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, verses 20-22, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, verses 18-20, Sanskrit Wikisource
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 30
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.156-158 (continuing the lotus)
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed p. 163 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, verses 60-62, Sanskrit Wikisource
- Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa (5) 25.4-6, Sanskrit Wikisource
- Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa (5) 25.7-8, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, verses 64-66, Sanskrit Wikisource
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 86-87
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, p. 2