व्रज के वनों में श्री चैतन्य महाप्रभु
गायें, हिरण और तोते
संक्षेप में
मथुरा के घाटों (स्नान के स्थानों) पर स्नान करने के बाद श्री चैतन्य महाप्रभु व्रज के वनों में घूमे। उनमें मधुवन, तालवन, कुमुदवन और बहुलावन थे, और हर स्थान पर उन्होंने प्रेम में स्नान किया। श्री चैतन्य-चरितामृत बताता है कि इनमें से एक वन में गायों के झुण्डों ने उन्हें घेर लिया, और हिरण और गाते हुए दो तोते उनके पीछे आए।[1–6]
इस पृष्ठ पर
एक नज़र में
- शास्त्र: श्री चैतन्य-चरितामृत, मध्य-लीला 17.193-230, श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी का ग्रन्थ, श्रील प्रभुपाद के अनुवाद में।[5–7]
- जिन वनों के नाम हैं: श्री चैतन्य-चरितामृत के अनुसार वे मधुवन, तालवन, कुमुदवन और बहुलावन गए, और हर वन में बड़े प्रेम से स्नान किया।[1–4]
- उनका प्रेम: मथुरा को देखकर वह हज़ार गुना बढ़ा, और वनों में लाख गुना।[8]
- गायों और तोतों का स्थान: श्री चैतन्य-चरितामृत केवल इतना कहता है कि यह एक स्थान पर हुआ। भक्ति-रत्नाकर गायों, हिरणों और पक्षियों को बहुलावन में रखता है।[5, 6, 9]
- तोते का श्लोक: नर तोता जो श्लोक गाता है, वह श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी के अपने गोविन्द-लीलामृत का है।[7]
- मार्गदर्शिका पुस्तकों (तीर्थयात्रियों के लिए लिखी पुस्तकों) में बहुलावन: वे इसे मथुरा से लगभग सात मील पश्चिम में बाटी गाँव में बताती हैं।[10–13]
श्री चैतन्य महाप्रभु वनों तक कैसे आए?
श्री चैतन्य महाप्रभु व्रज की अपनी यात्रा में मथुरा आए। नगर को देखते ही वे प्रेम में धरती पर गिर पड़े। उन्होंने विश्राम-घाट पर स्नान किया और कृष्ण के जन्म-स्थान के दर्शन किए।[14, 15] उनका मार्गदर्शन करने वाले ब्राह्मण के घर लाखों लोग आए, और वे घर से बाहर आकर उनसे मिले।[16]
उसी ब्राह्मण के साथ उन्होंने मथुरा में यमुना के चौबीस घाटों (स्नान के स्थानों) में स्नान किया। उन्होंने नगर के पवित्र स्थान भी देखे, जिनमें भूतेश्वर महादेव भी थे।[17, 18] और पढ़ें: मथुरा के चौबीस घाट → फिर वे वनों के लिए निकले।[1]
श्री चैतन्य महाप्रभु व्रज के किन वनों में गए?
श्री चैतन्य-चरितामृत एक श्लोक में उनमें से चार के नाम देता है:
madhu-vana, tāla, kumuda, bahulā-vana gelā
tāhāṅ tāhāṅ snāna kari’ premāviṣṭa hailā
Śrī Caitanya Mahāprabhu visited the different forests, including Madhuvana, Tālavana, Kumudavana and Bahulāvana. Wherever He went, He took His bath with great ecstatic love.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaअपने तात्पर्य में, यानी उस श्लोक की अपनी व्याख्या में, श्रील प्रभुपाद समझाते हैं कि वृन्दावन क्षेत्र में ऐसे बारह वन हैं। कुछ यमुना के पश्चिमी ओर हैं और कुछ पूर्वी ओर (सारांश; उनके अंग्रेज़ी शब्द नीचे हैं)।[2]
इस स्थान का नाम लेता है“There are twelve such vanas in Vṛndāvana. Some are located on the western side of the Yamunā, and others are on the eastern side. The forests situated on the eastern side are Bhadravana, Bilvavana, Lauhavana, Bhāṇḍīravana and Mahāvana. On the western side are Madhuvana, Tālavana, Kumudavana, Bahulāvana, Kāmyavana, Khadiravana and Vṛndāvana. These are the twelve forests of the Vṛndāvana area.”
श्रील प्रभुपाद, श्री चैतन्य-चरितामृत, मध्य-लीला 17.193, तात्पर्य · vedabase.ioमूल अंग्रेज़ी उद्धरण; इसका प्रकाशित हिन्दी अनुवाद यहाँ नहीं दिया गया।
एक दूसरे तात्पर्य में वे वृन्दावन के भीतरी वनों के बारे में लिखते हैं, यानी तालवन, मधुवन और बहुलावन जैसे बारह वन। वे कहते हैं कि ये भगवान की लीलाओं के लिए प्रसिद्ध हैं और मथुरा से भी ऊँचे माने जाते हैं।[19]
पुराण, यानी प्राचीन शास्त्र, वनों को एक निश्चित क्रम में देते हैं। वराह पुराण मधुवन को पहला, ताल को दूसरा, कुमुद को तीसरा और बहुला को पाँचवाँ गिनता है। वह कहता है कि जो बारह वनों के दर्शन करते हैं, वे नरक का कष्ट नहीं भोगते। जो इन्द्रियों को वश में रखकर क्रम से उनकी परिक्रमा करते हैं, उन्हें वह इन्द्र का लोक देने का वचन देता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[20] इतिहासकार ए. डब्ल्यू. एंटविसल (1987) एक पुरानी सूची की ओर संकेत करते हैं। जिनप्रभ सूरि का जैन ग्रन्थ विविध-तीर्थ-कल्प, जो 1332 में पूरा हुआ, मथुरा के बारह वनों में इन चारों के नाम पहले से देता है।[21]
श्लोक के चार वन पश्चिमी सात वनों में पहले चार हैं। मधुवन वह वन है जहाँ, भागवतम् के अनुसार, ध्रुव ने भगवान की आराधना की और बाद में शत्रुघ्न ने मथुरा बसाई।[22–27] श्रील प्रभुपाद लिखते हैं कि यह आज भी मथुरा ज़िले में है और वहाँ आज भी बहुत-से सन्त रहते हैं। मार्गदर्शिका पुस्तकें इसका आज का नाम महोली बताती हैं।[3 +4] तालवन ताड़ के वृक्षों का वह वन है जहाँ बलराम ने गधे-असुर धेनुक को मारा।[32] दशम स्कन्ध के टीकाकार इसे गोवर्धन से चार कोस (दूरी का एक पुराना माप) के भीतर रखते हैं। मार्गदर्शिका पुस्तकें इसे मथुरा से लगभग छह मील दक्षिण में तरसी गाँव पर दिखाती हैं।[33–39] और पढ़ें: तालवन में धेनुक का वध →
कुमुदवन, यानी कुमुदिनी के फूलों का वन, वराह पुराण की सूची में तीसरा वन है। श्रील रूप गोस्वामी जो श्लोक उद्धृत करते हैं, उसके अनुसार वहाँ जाने से मनुष्य कृतार्थ होता है।[20 +4] व्रज-भक्ति-विलास के अनुसार तीर्थयात्री वहाँ पद्म-कुण्ड में स्नान करते हैं और आधे कोस में वन की परिक्रमा करते हैं। मार्गदर्शिका पुस्तकें इसे बारह में सबसे छोटा बताती हैं, जो आज तालवन से दो मील पश्चिम में कुदरवन गाँव है।[43–51] भक्ति-रत्नाकर के अनुसार श्रील राघव पण्डित गोस्वामी ने श्रील श्रीनिवास आचार्य को कुमुदवन को अत्यन्त आश्चर्यजनक स्थान के रूप में दिखाया: केवल यहाँ आने से ही विष्णुलोक, यानी विष्णु के लोक, में सम्मान मिलता है।[42]
उन्हीं सूचियों में बहुलावन बारह में पाँचवाँ है। वराह पुराण इसे वनों में श्रेष्ठ कहता है; वहाँ जाने से अग्निदेव का लोक मिलता है। नारद पुराण कहता है कि यह पापों का नाश करता है, और वहाँ स्नान करने वाले को सब मनचाही वस्तुएँ मिलती हैं।[20 +5]
श्लोक यात्राओं का क्रम नहीं बताता। व्रज-भक्ति-विलास इन्हीं वनों के लिए तीर्थयात्रियों का क्रम देता है। भाद्रपद (अगस्त-सितम्बर) के कृष्ण पक्ष की एक एकादशी (ग्यारहवीं तिथि) को मधुवन, तालवन और कुमुदवन की परिक्रमा होती है। उसके बाद द्वादशी (बारहवीं तिथि) को भोर में बहुलावन की परिक्रमा होती है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[45] श्रील मुरारि गुप्त और श्रील लोचन दास ठाकुर भी इस यात्रा का वर्णन करते हैं। उनके विवरणों में पथ-प्रदर्शक कृष्णदास उन्हें कुमुदवन दिखाते हैं, और यात्रा आरम्भ होने से पहले दिशाओं के साथ वनों का वर्णन करते हैं (दोनों का यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[57–60]
गायों के साथ क्या हुआ?
श्री चैतन्य-चरितामृत चार वनों से सीधे उस दृश्य पर आता है जिसे तीर्थयात्री याद करते हैं:
pathe gābhī-ghaṭā care prabhure dekhiyā
prabhuke beḍaya āsi’ huṅkāra kariyā
When Śrī Caitanya Mahāprabhu passed through Vṛndāvana, herds of grazing cows saw Him pass and, immediately surrounding Him, began to moo very loudly.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaआगे के श्लोक बताते हैं कि जब वे वहाँ से गुज़रे, तब वन की गायों, हिरणों, पक्षियों और वृक्षों ने उनके प्रति कैसे भाव दिखाए।[5] भक्ति-रत्नाकर इसी भेंट का वर्णन अपने शब्दों में करता है। श्रील राघव पण्डित गोस्वामी श्रील श्रीनिवास आचार्य को बहुलावन से होकर जाने वाला मार्ग दिखा रहे हैं। वे बताते हैं कि वहाँ लाखों गायें पूँछ उठाए दौड़ीं, गौरचन्द्र (श्री चैतन्य महाप्रभु) को घेर लिया और उन्हें निहारती रहीं। उन्होंने उन्हें वैसे ही छुआ जैसे बहुत पहले अपने गोचारण में छूते थे (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[5, 6, 9]
मार्गदर्शिका पुस्तकें कृष्ण के गोचारण को इन्हीं वनों में रखती हैं। भागवतम् का अपना विवरण बताता है कि वे बादलों जैसी गहरी आवाज़ में दूर भटकी गायों को नाम ले-लेकर पुकारते थे।[61]
हिरण और पक्षी उनके पीछे क्यों आए?
भक्ति-रत्नाकर के अनुसार हिरण, मोर और कोयलें उनके चारों ओर इकट्ठे हो गए, और वृक्षों ने फूल बरसाए। यह देखने वाले लोगों ने कहा कि वे वेश बदले हुए व्रजराज के पुत्र हैं।[5, 6, 9]
श्री चैतन्य-चरितामृत इन वनों में उनके प्रेम का माप बताता है। उसके लेखक लिखते हैं कि मथुरा को देखकर प्रभु का प्रेम हज़ार गुना बढ़ा, और वनों में घूमते हुए लाख गुना।[8]
সহস্রগুণ প্রেম বাড়ে মথুরা দরশনে ।
লক্ষগুণ প্রেম বাড়ে, ভ্রমেন যবে বনে ॥ ২২৭ ॥
sahasra-guṇa prema bāḍe mathurā daraśane
lakṣa-guṇa prema bāḍe, bhramena yabe vane
The Lord’s ecstatic love increased a thousand times when He visited Mathurā, but it increased a hundred thousand times when He wandered in the forests of Vṛndāvana.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaदो तोतों ने क्या गाया?
श्री चैतन्य-चरितामृत के विवरण में दो तोते आए और उनके सामने गाने लगे। नर तोता कृष्ण की स्तुति में एक श्लोक गाता है। वह उसी लेखक, श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी, के ग्रन्थ गोविन्द-लीलामृत से लिया गया है।[5–7] वह श्लोक कृष्ण के सौन्दर्य और लीलाओं की महिमा गाता है। मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) उसे बहुलावन वाले अपने अध्याय में छापती है। यहाँ श्लोकों की केवल पहचान दी गई है, उनकी व्याख्या नहीं।[7]
यह कहाँ हुआ?
लेखक स्वयं कहते हैं कि उन्होंने केवल एक स्थान की घटना का वर्णन किया है।[6]
ei-mata prema — yāvat bhramila ‘bāra’ vana
ekatra likhiluṅ, sarvatra nā yāya varṇana
Thus I have written a description of the ecstatic love Lord Caitanya manifested in one of the places He visited while walking through the twelve forests of Vṛndāvana. To describe what He experienced everywhere would be impossible.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaस्थान का नाम वे नहीं देते। भक्ति-रत्नाकर में गायें, हिरण, पक्षी बहुलावन में हैं, तोते नहीं; आज की मार्गदर्शिकाओं में तोते भी। विवरण:
विवरण भिन्न हैं Where Śrī Caitanya's episode with the cows, deer and parrots took place.
- Caitanya-caritāmṛta, Madhya 17.194 and 17.230while He passed through Vṛndāvana, in one of the places of the twelve forests; not named
- Bhakti-ratnākara (printed p.189)the cows, deer and birds at Bahulāvana (no parrots)
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) and the undated parikramā notes Bahulāvanathe whole episode, parrots included, at Bahulāvana
ग्रन्थ बहुलावन के बारे में क्या कहते हैं?
श्रील रूप गोस्वामी और भक्ति-रत्नाकर इसके बारे में स्कन्द के श्लोक उद्धृत करते हैं। श्री हरि (विष्णु) की प्रिया बहुला सदा बहुलावन में रहती हैं। यह बड़े पुण्य वाला कमलों का वन है, जहाँ विष्णु लक्ष्मी के साथ विहार करते हैं, और यहाँ एक संकर्षण-कुण्ड और एक मान-सरोवर (दोनों पवित्र सरोवर) हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[10 +4] वराह पुराण बहुल नाम के वन में एक महान तीर्थ (पवित्र स्नान-स्थान) बताता है। चैत्र (मार्च-अप्रैल) के शुक्ल पक्ष की द्वादशी को वहाँ स्नान करने से भगवान का अपना लोक मिलता है।[64] गर्ग-संहिता बताती है कि कृष्ण फूलों से लदी लताओं वाले बाहुलवन में आए। उन्होंने अपनी बाँसुरी पर मेघ-मल्लार राग बजाया, जो वर्षा का एक राग है। तुरन्त बादलों से हल्की फुहारें गिरीं, और ठण्डी, सुगन्धित हवा ने गोपियों (व्रज की ग्वालिनों) को ताज़गी दी (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[65–67]
श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी के व्रज-भक्ति-विलास के अनुसार तीर्थयात्री भाद्रपद के कृष्ण पक्ष की द्वादशी को बहुलावन जाते हैं। वे उसकी प्रार्थना भगवान पद्मनाभ के वन के रूप में करते हैं, और उसके संकर्षण-कुण्ड और कृष्ण-कुण्ड में स्नान करते हैं।[44 +3] भक्ति-रत्नाकर के अनुसार बाद में श्री जाह्नवा देवी ने अपनी संगिनियों के साथ बारह वनों की यात्रा की, जिनमें बहुला भी था।[69–71]
मार्गदर्शिका पुस्तकें बहुलावन का आज का नाम बाटी बताती हैं, जो मथुरा से लगभग सात मील पश्चिम में, राधा-कुण्ड और वृन्दावन के बीच है। एक मार्गदर्शिका कहती है कि वन अब नहीं रहा और वहाँ एक बड़ा गाँव है।[10–13] पुलिनबिहारी दत्त की वृन्दावन-कथा (1920) के अनुसार यहाँ कृष्ण ने बहुला नाम की एक गाय को बाघ के मुँह से बचाया। पुस्तक यह भी कहती है कि यह नाम शायद बकुलवन का बदला हुआ रूप हो, जो वराह और पद्म पुराण में मिलने वाला पाठ है।[20 +4] एक मार्गदर्शिका पुस्तक कहती है कि बारह वनों में सबसे बड़े वनों में से एक बहुलावन वह स्थान है जहाँ कृष्ण और बलराम हर दिन अपनी गायें चराते थे।[12 +3]
इस लेख के स्थान
प्रश्न और उत्तर
श्री चैतन्य-चरितामृत मधुवन, तालवन, कुमुदवन और बहुलावन के नाम देता है। वह कहता है कि वे वृन्दावन के बारह वनों में घूमे।[1–4, 6]
चरती हुई गायों के झुण्डों ने उन्हें जाते देखा और उन्हें घेर लिया। भक्ति-रत्नाकर कहता है कि बहुलावन में लाखों गायें उनके चारों ओर इकट्ठी हुईं, और उन्होंने उन्हें वैसे ही छुआ जैसे अपने गोचारण में।[5, 6, 9]
भक्ति-रत्नाकर कहता है कि हिरण, मोर और कोयलें उनके चारों ओर इकट्ठे हुए, और लोग कहने लगे कि वे वेश बदले हुए व्रजराज के पुत्र हैं। श्री चैतन्य-चरितामृत इस दृश्य को वनों में उनके प्रेम के भाग के रूप में बताता है।[5 +3]
उन्होंने कृष्ण की स्तुति में श्लोक गाए। नर तोते का श्लोक श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी के अपने गोविन्द-लीलामृत का है।[7]
श्री चैतन्य-चरितामृत केवल इतना कहता है कि यह बारह वनों में से एक स्थान पर हुआ। भक्ति-रत्नाकर और मार्गदर्शिका पुस्तकें इसे बहुलावन में रखती हैं।[5, 6, 9]
श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी ने, श्री चैतन्य-चरितामृत की मध्य-लीला 17 में। श्रील प्रभुपाद ने तात्पर्यों सहित उसका अनुवाद किया।[5–7]
स्रोत
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 17.193, online edition · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.193, purport · vedabase.io
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 63
- the undated parikramā notes Kumudavana, ¶3
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 17.194, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 17.230, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Govinda-līlāmṛta, 13.29, after the editions of Haridas Das and Haridas Shastri
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.227, online edition · vedabase.io
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed p.189 (1912 ed.): Bahulāvana and Śrī Caitanya's visit, 2nd ed., 1912
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 75
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 76
- the undated parikramā notes Bahulāvana, ¶2
- the undated parikramā notes Bahulāvana, ¶5
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.155, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.156, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.188, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.190, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.191, online edition · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, The Nectar of Instruction, Text 9, purport · vedabase.io
- Varāha Purāṇa, adhyāya 161, verses 6-10, Sanskrit Wikisource
सभी 73 संदर्भ दिखाएँ
- A. W. Entwistle, ch. 6 §3 'Jinaprabha Suri (VTK)', printed p.231, Egbert Forsten, Groningen, 1987
- Śrīmad-Bhāgavatam 9.11.13-14, GRETIL
- Viṣṇu Purāṇa, 1.12.2-5, GRETIL
- Harivaṁśa, 44.22-23, GRETIL
- Harivaṁśa, 44.51-53, GRETIL
- Brahmāṇḍa Purāṇa, 2.63.186, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 9.11.13-14, translation · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 4.8.42, purport · vedabase.io
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 61
- the undated parikramā notes Madhuvana, ¶8-¶9
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, PDF p. 27
- Padma Purāṇa, Vṛndāvana-māhātmya (1) vv.44-45 (= Padma Pātāla-khaṇḍa 69.44-45)
- Śrīla Sanātana Gosvāmī: commentary on ŚB 10.15.21, Bhagavata Vidya Pith edition, ed. Bhagavata Rishi and Krishna Shankar Shastri, 1996
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 66
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 67
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, PDF p. 28
- the undated parikramā notes Tālavana, ¶3
- the undated parikramā notes Tālavana, ¶15-¶19
- Vṛndāvana-kathā, chapter 8 (aṣṭama pariccheda), the twelve forests: Tālavana, printed p.120
- Varāha Purāṇa, adhyāya 153, vv.35-36, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya v.336
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed p.186 (1912 ed.): 'the third' forest, Kumudavana, 2nd ed., 1912
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 9, vv.72-73: 'kumudavana-mahātmya-pradakṣiṇā', 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, printed p.5, the presiding deities of the twelve forests, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, printed p.178, within the verse the print numbers 6 (finding aid Vraja-bhakti-vilāsa chapter (7) v.7): the pilgrimage of the dark Ekādaśī and Dvādaśī of Bhādrapada, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, first chapter, v.93 (the print closes the passage '॥ ९३ ॥'): Vraja-maṇḍala and its forests as the limbs of the Lord, quoted under the label 'viṣṇu-rahasye'; printed p. 14, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Prabhudayāl Mītal, 'Braj-yātrā', Kumudavana (visited from the first halt), printed p.102
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 70
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, PDF p. 29
- the undated parikramā notes Kumudavana, ¶3-¶5
- the undated parikramā notes Kumudavana, ¶19
- Varāha Purāṇa, adhyāya 153, v.39, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya vv.341-344
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed p.189 (1912 ed.): Bahulāvana's kuṇḍas and the Ādi-vārāha and Skanda verses, 2nd ed., 1912
- Vṛndāvana-kathā, chapter 8 (aṣṭama pariccheda), Bahulāvana, printed p.121
- Nārada Purāṇa, Uttara-bhāga 79.11
- Kṛṣṇa-caitanya-caritāmṛta of Śrī Murāri Gupta, prakrama 4, sarga 10, v.7
- Śrī Locana dāsa Ṭhākura, Caitanya-maṅgala, Śeṣa-khaṇḍa, printed p. 177, left column, lines 16-17 (lines 18-22 summarised)
- Kṛṣṇa-caitanya-caritāmṛta of Śrī Murāri Gupta, prakrama 4, sarga 3, v.10
- Śrī Locana dāsa Ṭhākura, Caitanya-maṅgala, Śeṣa-khaṇḍa, printed p. 170, left column, line 7 (line 8 summarised)
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.15.12, GRETIL
- the undated parikramā notes Bahulāvana, ¶2-¶3
- the undated parikramā notes Bahulāvana, ¶19
- Varāha Purāṇa, adhyāya 157, vv.8-10, Sanskrit Wikisource
- Garga-saṁhitā, Vṛndāvana-khaṇḍa (2) 20.19-21 (chapter 'rāsa-krīḍā'), Sanskrit Wikisource
- Garga-saṁhitā, Vṛndāvana-khaṇḍa (2) 10.18, Sanskrit Wikisource
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.29.1, GRETIL
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 10, vv.14-16: 'bahulāvana-pradakṣiṇā', 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Eleventh Wave, printed p.670 (1912 ed.): Jāhnavā Īśvarī's tour of the twelve forests, 2nd ed., 1912
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, PDF p. 30
- the undated parikramā notes Bahulāvana, ¶34
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.15.1, Bhagavata Vidya Pith edition, ed. Bhagavata Rishi and Krishna Shankar Shastri, 1996
- Śrīla Prabhupāda, Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead (Kṛṣṇa book), Chapter 15, 'The Killing of Dhenukāsura' · vedabase.io
अन्य स्रोत
- श्री चैतन्य-चरितामृत, मध्य-लीला 17.155-230, श्रील प्रभुपाद के अनुवाद और तात्पर्य सहित।
- श्रील नरहरि चक्रवर्ती ठाकुर का भक्ति-रत्नाकर, पाँचवीं और ग्यारहवीं तरंग (1912 का संस्करण), सारांश।
- वराह, स्कन्द (उद्धरण के रूप में) और नारद पुराण; श्रील रूप गोस्वामी का मथुरा-माहात्म्य; व्रज-भक्ति-विलास; श्रील मुरारि गुप्त और श्रील लोचन दास ठाकुर: इनका सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं।





