मधुवन, ध्रुव और मथुरा की स्थापना
संक्षेप में
मधुवन, यानी मधु का वन, वह स्थान है जहाँ बालक ध्रुव ने नारद के उपदेश से भगवान की आराधना की। यहीं शत्रुघ्न ने असुर लवण को मारकर मथुरा नगर बसाया। शास्त्र यह नाम उस वन के लिए लेते हैं जिसमें मथुरा बसी है। श्रील प्रभुपाद लिखते हैं कि मधुवन आज भी मथुरा ज़िले में है।[1–10]
इस पृष्ठ पर
एक नज़र में
- शास्त्र: श्रीमद्भागवतम् अपने चतुर्थ स्कन्ध (चौथे भाग) के अध्याय 8 और 9 में ध्रुव के मधुवन जाने की कथा कहता है। नवम स्कन्ध मथुरा की स्थापना बताता है।[1 +4]
- स्थापक: श्री राम के भाई शत्रुघ्न। उन्होंने असुर मधु के पुत्र लवण को मारा और मधुवन में मथुरा बसाई।[4–9]
- ध्रुव का मन्त्र: ओं नमो भगवते वासुदेवाय, जो ध्रुव के मधुवन पहुँचने से पहले नारद ने दिया।[13]
- ध्रुव-तीर्थ: वराह पुराण (एक प्राचीन शास्त्र) मथुरा के एक घाट (स्नान के स्थान) को ध्रुव की तपस्या का स्थान बताता है।[14–18]
- मार्गदर्शिका पुस्तकों (तीर्थयात्रियों के लिए लिखी पुस्तकों) में मधुवन: वे इस स्थान को मथुरा के दक्षिण-पश्चिम में महोली कहती हैं, जहाँ एक ध्रुव-टीला (ध्रुव की पहाड़ी) और शत्रुघ्न का एक मन्दिर है।[19–22]
- नाम के दो अर्थ: वह वन जिसमें नगर बसा है, और वह वन जो आज भी नगर के बाहर है। दोनों अर्थ स्रोतों में मिलते हैं।[10, 23]
मधुवन क्या है?
भागवतम् श्री राम के वंश का इतिहास बताता है। वह कहता है कि उनके भाई शत्रुघ्न ने मधु के पुत्र राक्षस (असुर) लवण को मारा और मधुवन के विशाल वन में मथुरा नगर बसाया।[4–9]
śatrughnaśca madhoḥ putraṃ lavaṇaṃ nāma rākṣasam / hatvā madhuvane cakre mathurāṃ nāma vai purīm
Śatrughna also killed a Rākṣasa named Lavaṇa, who was the son of Madhu Rākṣasa. Thus He established in the great forest known as Madhuvana the town known as Mathurā.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaदूसरे ग्रन्थ यह नाम स्वयं मथुरा-भूमि के लिए लेते हैं। प्रथम स्कन्ध में भागवतम् मधोर् वनम्, यानी मधु के वन, की प्रशंसा करता है। श्रील प्रभुपाद इसका अनुवाद मथुरा की भूमि करते हैं, जहाँ भगवान ने जन्म लिया और बचपन में घूमे।[24] गर्ग-संहिता मधुवन में स्थित नगरों की रानी श्री मथुरा को नमन करती है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[25] श्रील रूप गोस्वामी स्कन्द पुराण का एक श्लोक उद्धृत करते हैं: पहला मधु का वन है, जहाँ मथुरा नगरी है। भक्ति-रत्नाकर लिखता है कि मथुरा-पुरी मधुवन के भीतर है (दोनों का यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[23, 26]
श्रील प्रभुपाद नगर के बाहर के एक मधुवन की भी बात करते हैं। ध्रुव को नारद के वचनों पर अपने तात्पर्य में, यानी उस श्लोक की अपनी व्याख्या में, वे लिखते हैं कि मधुवन आज भी वृन्दावन क्षेत्र में, मथुरा ज़िले में है। वे यह भी कहते हैं कि वहाँ आज भी बहुत-से सन्त रहते हैं (सारांश; उनके अंग्रेज़ी शब्द नीचे हैं)।[10]
इस स्थान का नाम लेता है“According to the statement of Nārada Muni, Madhuvana, which is still existing in the Vṛndāvana area, in the district of Mathurā, is a most sacred place. Many saintly persons still live there and engage in the devotional service of the Lord.”
श्रील प्रभुपाद, श्रीमद्भागवतम्, 4.8.42, तात्पर्य · vedabase.ioमूल अंग्रेज़ी उद्धरण; इसका प्रकाशित हिन्दी अनुवाद यहाँ नहीं दिया गया।
मार्गदर्शिका पुस्तकें उस वन का आज का नाम महोली बताती हैं। यह मथुरा के दक्षिण-पश्चिम में भूतेश्वर महादेव से लगभग ढाई मील दूर एक गाँव है, जिसकी परिक्रमा (पवित्र स्थान के चारों ओर की पैदल यात्रा) लगभग पाँच किलोमीटर की है।[19–22] कोई स्रोत यह तय नहीं करता कि ध्रुव और शत्रुघ्न वाले शास्त्रों के मधुवन का अर्थ पूरी मथुरा-भूमि है या महोली का वन। दोनों अर्थ यहाँ साथ-साथ रखे गए हैं:
विवरण भिन्न हैं What 'Madhuvana' denotes: the forest in which Mathurā city stands (a name of Mathurā), or the separate forest at Maholī south-west of Mathurā.
- Śrīmad-Bhāgavatam 9.11.14; Viṣṇu Purāṇa 1.12.4; Harivaṁśa 44.53; Brahmāṇḍa 2.63.186Śatrughna built the city of Mathurā in Madhuvana
- Śrīmad-Bhāgavatam 1.10.26 with Śrīla Prabhupāda's translation'madhor vanam' = the land of Mathurā
- Skanda 'Mathurā-khaṇḍa' as quoted by Śrīla Rūpa Gosvāmī (v.194) and the Bhakti-ratnākara (printed p.164)first is the forest of Madhu, where the city of Mathurā is; the Bhakti-ratnākara: Mathurā-purī lies within Madhuvana, and the Madhu-killing gives the name
- Śrīla Śrīdhara Svāmī on ŚB 10.1.1 and Vaṁśīdhara's sub-commentarythe Mathurā chapters tell the pastimes done in Madhuvana ('līlā madhuvane kṛtā') in the text's reading; Vaṁśīdhara read 'madhupure' and explains Madhupura, Mathurā, as the city founded in Madhu's forest
असुर मधु कौन था?
हरिवंश कहता है कि मधु नाम का एक बड़ा दानव (असुर) था, जिसे युद्ध में हराना कठिन था। बड़े-बड़े वृक्षों से घना उसका भयानक वन मधुवन कहलाता था, और उसका पुत्र बलवान लवण था (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[6] विष्णु पुराण समझाता है कि यह स्थान पृथ्वी पर मधुवन के नाम से इसलिए जाना जाता है कि वहाँ दैत्य (असुर) मधु रहता था (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[5]
दूसरे ग्रन्थ कहते हैं कि इस वन में भगवान ने एक मधु को मारा। श्रील रूप गोस्वामी और भक्ति-रत्नाकर जो स्कन्द श्लोक उद्धृत करते हैं, वह कहता है कि वहाँ हरि ने असुर मधु को मारा। गर्ग-संहिता कहती है कि मधुवन में तपस्या से बलवान हुआ असुर मधु माधव मास में मधुसूदन से लड़ा।[19 +5] भागवतम्, विष्णु पुराण और हरिवंश मधु का नाम केवल लवण के पिता के रूप में लेते हैं। वे नहीं बताते कि उसे किसने मारा।[19 +5]
स्रोत यह नहीं बताते कि ये एक ही मधु हैं या दो:
विवरण भिन्न हैं Who Madhu was and who killed him: the demon killed by the Lord (Madhusūdana) in Madhuvana, and the father of Lavaṇa — one person or two?
- Skanda 'Mathurā-khaṇḍa' as quoted (MM v.194; BR p.164)the demon Madhu was killed here by Hari
- Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa 25.20the asura Madhu, strengthened by austerities in Madhuvana, fought Madhusūdana in the month of Mādhava
- Vraja-bhakti-vilāsa, 'Skānda' (printed p.54)at the end of a Kṛta-yuga Viṣṇu killed Madhu, the asura king of Madhupurī, after ten years' fighting
- Bhāgavatam 9.11.14; Viṣṇu Purāṇa 1.12.3-4; Harivaṁśa 44.22-23Madhu was the father of Lavaṇa, whom Śatrughna killed; no one is said to have killed Madhu
मथुरा नगर किसने बसाया?
सभी पुराने ग्रन्थ एक ही स्थापक का नाम देते हैं। भागवतम्, विष्णु पुराण, हरिवंश और ब्रह्माण्ड पुराण सहमत हैं कि शत्रुघ्न ने मधु के पुत्र लवण को मारा और मधुवन में मथुरा नगर बसाया।[4–9]
हरिवंश युद्ध का वर्णन करता है। जब शत्रुघ्न ने लवण का सामना किया, तब उसके पास उसका त्रिशूल नहीं था। शत्रुघ्न ने बाणों से उसे घेरा और तलवार से उसका सिर काट दिया। फिर उन्होंने असुर का वन काटकर मधुवन के स्थान पर मथुरा बसाई (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[30] ब्रह्माण्ड पुराण एक श्लोक में कहता है कि लवण को मारने के बाद शत्रुघ्न मधुवन गए और वहाँ नगर बसाया।[8]
वराह पुराण इस कार्य की स्मृति को पंचांग में रखता है। वह शत्रुघ्न के लवण-वध की स्मृति में मार्गशीर्ष मास (नवम्बर-दिसम्बर) की द्वादशी (बारहवीं तिथि) को एक व्रत सिखाता है। वह उसी मास के शुक्ल पक्ष की एकादशी (ग्यारहवीं तिथि) को मथुरा में विश्राम-घाट (विश्रान्ति) पर शत्रुघ्न के लिए एक उत्सव भी बताता है।[31] वराह पुराण और गर्ग-संहिता के अनुसार शत्रुघ्न वे वराह श्री विग्रह भी मथुरा लाए जिनकी पूजा श्री राम अयोध्या में करते थे।[20 +4] और पढ़ें: मथुरा के वराह विग्रह: कपिल से शत्रुघ्न तक की यात्रा →
मार्गदर्शिका पुस्तकें महोली में कृष्ण-कुण्ड के पास श्री शत्रुघ्न के श्री विग्रह वाला एक मन्दिर (शत्रुघ्न मन्दिर) और लवणासुर की गुफा दिखाती हैं।[19 +5]
ध्रुव ने तपस्या कहाँ की?
भागवतम् ध्रुव की कथा चतुर्थ स्कन्ध में कहता है। बालक राजकुमार ने अपने पिता का घर छोड़ दिया। ऋषि नारद ने सुना कि वह क्या करना चाहता है, उसके पास आए और उसके सिर को छुआ। भागवतम् उस भेंट के स्थान का नाम नहीं लेता।[38] फिर नारद ने उसे यमुना के किनारे भेजा:
tat tāta gaccha bhadraṃ te yamunāyās taṭaṃ śuci / puṇyaṃ madhuvanaṃ yatra sānnidhyaṃ nityadā hareḥ
My dear boy, I therefore wish all good fortune for you. You should go to the bank of the Yamunā, where there is a virtuous forest named Madhuvana, and there be purified. Just by going there, one draws nearer to the Supreme Personality of Godhead, who always lives there.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaउन्होंने ध्रुव से कहा कि यमुना के जल में, जिसे कालिन्दी भी कहते हैं, दिन में तीन बार स्नान करो और फिर ध्यान में बैठो।[2] ध्रुव ने अपने गुरु नारद की आदर से परिक्रमा की और मधुवन के लिए चल पड़े। श्रील प्रभुपाद का अनुवाद मधुवन को सदा भगवान कृष्ण के चरण-कमलों के चिह्नों से अंकित कहता है।[39] वहाँ ध्रुव ने यमुना में स्नान किया, उस रात उपवास किया और नारद के सिखाए अनुसार आराधना आरम्भ की।[3]
एक दूसरे तात्पर्य में श्रील प्रभुपाद उनकी माता के बारे में एक बात जोड़ते हैं। जब ध्रुव मधुवन के वन में कठोर तपस्या कर रहे थे, तब वे घर पर उनकी रक्षा के लिए भगवान से प्रार्थना करती थीं।[40]
ध्रुव के सामने कौन प्रकट हुए?
भगवान अपने सेवक को देखने गरुड़ पर सवार होकर मधुवन आए।[1 +3] उन्होंने अपने शंख से बालक को छुआ, जिसे श्रील प्रभुपाद माथे पर स्पर्श समझाते हैं। उन्होंने उसे ध्रुव तारे का लोक देने का वचन दिया, जो ब्रह्माण्ड के अन्त में भी बना रहता है, और 36,000 वर्षों तक पूरी पृथ्वी पर राज्य भी।[41–43]
श्रील रूप गोस्वामी के लघु-भागवतामृत के अनुसार ध्रुव को प्रिय भगवान का रूप पृश्निगर्भ कहलाता है। श्रील प्रभुपाद लिखते हैं कि ध्रुव के सामने प्रकट हुए भगवान पृश्निगर्भ थे, चार भुजाओं वाले भगवान।[44–46] श्रील जीव गोस्वामी अपने कृष्ण-सन्दर्भ में समझाते हैं कि मधुवन में सदा उपस्थित रहने वाले हरि श्रीकृष्ण हैं। वे कहते हैं कि ध्रुव के आराध्य भगवान कहीं और से मधुवन आए थे (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[11 +2]
नारद ने ध्रुव को कौन-सा मन्त्र दिया?
अपने उपदेशों में नारद ने बालक को भगवान कृष्ण की आराधना का बारह अक्षरों वाला मन्त्र दिया।[13]
oṃ namo bhagavate vāsudevāya mantreṇānena devasya kuryād dravyamayīṃ budhaḥ / saparyāṃ vividhair dravyair deśa-kāla-vibhāgavit
Oṁ namo bhagavate vāsudevāya. This is the twelve-syllable mantra for worshiping Lord Kṛṣṇa.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaविष्णु पुराण उपदेश को अलग ढंग से बताता है। वहाँ मधुवन जाने से पहले मरीचि आदि ऋषियों ने ध्रुव को उपदेश दिया। मधुवन में उन्होंने उस पाप-नाशक तीर्थ (पवित्र स्नान-स्थान) पर विष्णु का ध्यान किया जहाँ भगवान उपस्थित हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[48] गर्ग-संहिता ध्रुव को उन लोगों में गिनती है जिन्होंने मधुवन में तपस्या से अपना लक्ष्य पाया: उन्होंने विष्णु का धाम पाया।[49]
ध्रुव-तीर्थ और ध्रुव-टीला क्या हैं?
पुराण मथुरा में यमुना के किनारे एक स्नान-स्थान का नाम भी ध्रुव पर रखते हैं। वराह पुराण की मथुरा के तीर्थों की सूची में ध्रुव-तीर्थ वह स्थान है जहाँ ध्रुव ने सबसे कठोर तपस्या की। वहाँ स्नान से ध्रुवलोक में सम्मान मिलता है, और वहाँ मरने वाला भगवान के लोक को जाता है।[14–18] वहाँ किया गया श्राद्ध (पूर्वजों के लिए अर्पण) सब पितरों का उद्धार करता है, विशेषकर पितृ-पक्ष में। पुराण का एक पूरा अध्याय बताता है कि आश्विन मास (सितम्बर-अक्टूबर) में पितर वहाँ कैसे इकट्ठे होते हैं।[14 +5]
श्रील रूप गोस्वामी और भक्ति-रत्नाकर और श्लोक उद्धृत करते हैं। एक स्कन्द श्लोक कहता है कि ध्रुव-तीर्थ पर दिया गया पिण्ड (पितरों के लिए अर्पित भोजन) गया में दिए गए पिण्ड से सौ गुना फल देता है। एक सौर पुराण श्लोक इसे ऐसा प्रमुख तीर्थ कहता है जहाँ स्नान करने वाले की मुक्ति निश्चित है (दोनों का यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[18 +2] भक्ति-रत्नाकर ध्रुव-तीर्थ को ध्रुव की तपस्या का स्थान कहता है।[15] और पढ़ें: मथुरा के चौबीस घाट →
स्नान-घाटों की अपनी सूची में श्रील प्रभुपाद ध्रुव-घाट का वर्णन करते हैं:
सामान्य उपदेश (स्थान का नाम नहीं लेता)“(9) Dhruva-ghāṭa (Dhruva-ghāṭa, where there are many nice trees of fruits and flowers, is famous because Dhruva Mahārāja meditated and underwent severe penances and austerities there in an elevated spot)”
श्रील प्रभुपाद, श्रीमद्भागवतम्, 4.8.42, तात्पर्य · vedabase.ioमूल अंग्रेज़ी उद्धरण; इसका प्रकाशित हिन्दी अनुवाद यहाँ नहीं दिया गया।
घाट के पीछे एक पहाड़ी है, मथुरा का ध्रुव-टीला। एफ़. एस. ग्राउज़ (1883) के अनुसार 1837 में उस पर ध्रुव जी का एक छोटा मन्दिर बनाया गया, एक पुराने मन्दिर की जगह, जिसके खण्डहर पास में बचे थे। ए. डब्ल्यू. एंटविसल (1987) भी यही वर्ष देते हैं।[54, 55]
एक दूसरा ध्रुव-टीला महोली में है। Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) के अनुसार ध्रुव ने वहाँ नारद के दिए मन्त्र से तपस्या की। पुस्तक बताती है कि पहाड़ी पर ध्रुव-नारायण मन्दिर में बालक ध्रुव और उनके चतुर्भुज भगवान नारायण के श्री विग्रह विराजमान हैं।[19 +5] यह नाम उस मार्गदर्शिका पुस्तक से पुराना है। एंटविसल उन्नीसवीं शताब्दी के अन्त की एक परिक्रमा-पुस्तक का हवाला देकर मधुवन में एक ध्रुव-टीले का उल्लेख करते हैं। वृन्दावन-कथा (1920) मधुवन से आधा कोस (दूरी का एक पुराना माप) दूर बालक ध्रुव की तपस्या के टीले का नाम लेती है।[59, 60]
जहाँ स्रोत अलग-अलग बताते हैं
स्रोत ध्रुव की तपस्या को एक से अधिक स्थानों से जोड़ते हैं। यहाँ उन्हें किसी एक को चुने बिना साथ-साथ रखा गया है। वराह पुराण और भक्ति-रत्नाकर मथुरा के ध्रुव-तीर्थ का नाम लेते हैं। भागवतम्, विष्णु पुराण और गर्ग-संहिता यमुना के किनारे के मधुवन का नाम लेते हैं। 2007 की मार्गदर्शिका पुस्तक कहती है कि ध्रुव-तीर्थ पर ध्रुव केवल नारद से मिले, स्नान किया और मन्त्र पाया, और उन्होंने तपस्या महोली के ध्रुव-टीले पर की।[16 +3]
विवरण भिन्न हैं Where Dhruva performed his austerities.
- Varāha Purāṇa 152.59 and the Bhakti-ratnākara (printed p. 173)At Dhruva-tīrtha in Mathurā: where Dhruva performed the highest austerity; 'this Dhruva-tīrtha is the place of Dhruva's austerity'.
- Śrīla Prabhupāda, ŚB 4.8.42 purportAt Dhruva-ghāṭa, 'in an elevated spot'.
- Śrīmad-Bhāgavatam 4.8.42, 4.8.71; Viṣṇu Purāṇa 1.12.2-5; Garga-saṁhitā 5.25.18In Madhuvana on the Yamunā (the Viṣṇu Purāṇa adds: where Mathurā was later built).
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) and the undated parikramā notes MathurāHe only bathed and received the mantra at Dhruva-tīrtha, then performed his austerities in the isolated highlands of Madhuvana, at Dhruva-ṭīlā east of Maholī.
इन विवरणों के शब्द स्रोतों का हमारा सारांश हैं, कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं।
ध्रुव अपने गुरु से कहाँ मिले, और उन्हें उपदेश किसने दिया, यह भी अलग-अलग बताया गया है।[16 +3]
विवरण भिन्न हैं Where Dhruva met his instructor and who instructed him.
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) and the undated parikramā notes MathurāHe met Devarṣi Nārada at this ghāṭa, was told to bathe here and received the twelve-syllable mantra here.
- Śrīmad-Bhāgavatam 4.8.25, 4.8.42-54, 4.8.71Nārada met him after he left his father's house (place not named), gave the mantra and sent him to Madhuvana, where he bathed on arrival.
- Viṣṇu Purāṇa 1.12.1, 1.12.6The sages headed by Marīci instructed him before he went to Madhuvana; Nārada is not named.
इस लेख के स्थान
प्रश्न और उत्तर
भागवतम् कहता है कि यमुना के किनारे मधुवन में, जहाँ नारद ने उन्हें भेजा था। वराह पुराण मथुरा के ध्रुव-तीर्थ का नाम लेता है, और मार्गदर्शिका पुस्तकें महोली में एक ध्रुव-टीला दिखाती हैं।[1 +13]
मधु का वन। शास्त्र यह नाम उस वन के लिए लेते हैं जिसमें शत्रुघ्न ने मथुरा बसाई। श्रील प्रभुपाद लिखते हैं कि मधुवन आज भी मथुरा ज़िले में है।[4–10]
श्री राम के भाई शत्रुघ्न ने। भागवतम् और पुराणों के अनुसार उन्होंने मधु के पुत्र लवण को मारा और मधुवन में मथुरा बसाई।[4–9]
हरिवंश और विष्णु पुराण में वह दानव है जो उस वन का स्वामी था और लवण का पिता था। दूसरे ग्रन्थ भगवान के हाथों वहाँ मारे गए एक मधु की बात करते हैं; वे नहीं बताते कि वह वही है या नहीं।[6 +6]
बहुत-से ग्रन्थों में यह नाम पूरी मथुरा-भूमि के लिए आता है, और श्रील प्रभुपाद भागवतम् के मधु के वन का अनुवाद मथुरा की भूमि करते हैं। वे एक ऐसे मधुवन के बारे में भी लिखते हैं जो आज भी नगर के बाहर है।[10, 24]
ध्रुव-टीले दो हैं। एक मथुरा में ध्रुव-घाट के पीछे की पहाड़ी है, जिस पर 1837 का एक छोटा मन्दिर है। दूसरा महोली में है, जहाँ मार्गदर्शिका पुस्तकें ध्रुव-नारायण मन्दिर दिखाती हैं।[22 +2]
भगवान कृष्ण की आराधना का बारह अक्षरों वाला मन्त्र ओं नमो भगवते वासुदेवाय।[13]
स्रोत
- Śrīmad-Bhāgavatam 4.8.42, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 4.8.43, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 4.8.71, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 9.11.13-14, GRETIL
- Viṣṇu Purāṇa, 1.12.2-5, GRETIL
- Harivaṁśa, 44.22-23, GRETIL
- Harivaṁśa, 44.51-53, GRETIL
- Brahmāṇḍa Purāṇa, 2.63.186, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 9.11.13-14, translation · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 4.8.42, purport · vedabase.io
- Śrīmad-Bhāgavatam 4.8.62, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 4.9.1, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 4.8.54, GRETIL
- Varāha Purāṇa, adhyāya 152, verses 59-61, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave (pañcama taraṅga), printed p. 173 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 39
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 58
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.251-253 ('ādi-vārāhe'; v.253 'saura-purāṇe')
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 61
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 63
सभी 61 संदर्भ दिखाएँ
- the undated parikramā notes Madhuvana, ¶8-¶9
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, PDF p. 27
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya v.194 ('atha mathurā-vanāntargata-madhupurī-māhātmyam')
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 1.10.26, translation · vedabase.io
- Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa (5) 25.34, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed p.164 (1912 ed.): Mathurā-purī and the name Madhuvana, 2nd ed., 1912
- Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa (5) 25.18-20 ('śrī-mathurā-māhātmya-varṇana'), Sanskrit Wikisource
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, chapter 3 (tṛtīyo 'dhyāyaḥ), beginning; printed p. 54, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- the undated parikramā notes Madhuvana, ¶4
- Harivaṁśa, 44.49-53 (critical edition), GRETIL
- Varāha Purāṇa, 178.5-6, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, 163.63-64, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, 163.52-54, Sanskrit Wikisource
- Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa (5) 25.6-7, Sanskrit Wikisource
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 62
- the undated parikramā notes Madhuvana, ¶42
- the undated parikramā notes Madhuvana, ¶63
- Śrīmad-Bhāgavatam 4.8.25, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 4.8.62, translation · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 4.9.52, purport · vedabase.io
- Śrīmad-Bhāgavatam 4.9.4, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 4.9.20-21, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 4.9.22, GRETIL
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Laghu-bhāgavatāmṛta, 1.3.53-54: 'śrī-dhruva-priyaḥ', GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 4.9.1, purport · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 2.7.8, purport · vedabase.io
- Śrīla Jīva Gosvāmī, Kṛṣṇa-sandarbha, anuccheda 113, GRETIL
- Viṣṇu Purāṇa, 1.12.4-6, GRETIL
- Garga-saṁhitā, Mathurā-khaṇḍa (5) 25.18, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 180 (colophon: Mathurā-varṇana), verses 1-2, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 180, verses 121-123, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.254-256 ('skānde mathurā-khaṇḍe'; v.256 'ādi-vārāha-purāṇe')
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed p. 174 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Mathurá (1883), F. S. Growse, B.C.S., M.A. Oxon., C.I.E. (as the title page gives him, p. 147
- A. W. Entwistle, ch. 8 ('The pilgrimage itinerary'), §1.10a 'Dhruv and Narad Tilas', printed p. 316, Egbert Forsten, Groningen, 1987
- the undated parikramā notes Madhuvana, ¶39
- the undated parikramā notes Madhuvana, ¶52
- the undated parikramā notes Madhuvana, ¶18
- A. W. Entwistle, ch. 8 §2 'Madhuban (Maholi)', printed p. 332, Egbert Forsten, Groningen, 1987
- Vṛndāvana-kathā, chapter 8 (aṣṭama pariccheda), the twelve forests: Madhuvana, printed p.120
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 43
अन्य स्रोत
- श्रीमद्भागवतम्, प्रथम स्कन्ध 10.26, चतुर्थ स्कन्ध 8-9 और नवम स्कन्ध 11.13-14, श्रील प्रभुपाद के अनुवाद और तात्पर्य सहित।
- विष्णु पुराण 1.12, हरिवंश 44, ब्रह्माण्ड पुराण, गर्ग-संहिता, मथुरा-खण्ड 25, और वराह पुराण: संस्कृत से सारांश।
- श्रील रूप गोस्वामी, मथुरा-माहात्म्य और लघु-भागवतामृत; श्रील जीव गोस्वामी, कृष्ण-सन्दर्भ; भक्ति-रत्नाकर: सारांश।
- एफ़. एस. ग्राउज़, Mathurá (1883), और ए. डब्ल्यू. एंटविसल, Braj (1987), केवल तिथि वाले मन्दिर के लिए; महोली के लिए मार्गदर्शिका पुस्तकें, जैसा वे उसका वर्णन करती हैं।




