पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
घाट · मथुरा

गुह्य-तीर्थ

Guhya-tīrtha हिन्दी नाम प्रस्तावित

संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।
इस पृष्ठ पर

संक्षेप में

गुह्य-तीर्थ, यानी "गुप्त" तीर्थ, मथुरा में यमुना पर एक स्नान-स्थान है, जो वहाँ के घाटों के दक्षिणी क्रम की शुरुआत के पास है।[1 +5] वराह पुराण कहता है कि विश्रान्ति के बाद एक और परम गुप्त तीर्थ है, जो पूरे संसार, यानी जन्म और मृत्यु के चक्र, से मुक्त करता है, और जो वहाँ स्नान करता है, वह भगवान के लोक में पहुँचता है।[6] श्रील प्रभुपाद गुह्य-तीर्थ को उन चौबीस घाटों में तीसरा बताते हैं जिनमें श्री चैतन्य महाप्रभु ने स्नान किया।[2 +5] कोई भी स्रोत नहीं बताता कि आज यह कहाँ है।

मुख्य तथ्य

प्रकारघाट
क्षेत्र · इलाकामथुरा
यह भी इसका भाग हैयमुना
आचार्यŚrī Caitanya Mahāprabhu, Śrīla Rūpa Gosvāmī, Śrīla Narahari Cakravartī Ṭhākura, Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Śrīla Rāghava Paṇḍita Gosvāmī of Govardhana

महिमा

मथुरा के यमुना-तीर्थों की अपनी सूची में वराह पुराण विश्राम-घाट (विश्रान्ति) के ठीक बाद "एक और, परम गुप्त" तीर्थ की बात करता है: यह पूरे संसार से मुक्त करता है, और जो वहाँ स्नान करता है, वह भगवान वराह के लोक में पहुँचता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। इस ग्रन्थ में इस स्थान का कोई अलग नाम नहीं है।[6]

Varāha Purāṇa, adhyāya 152, 'mathurā-tīrtha-praśaṁsā', vv. 38-39[12]

अस्ति चान्यत्परं गुह्यं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ 38 ॥
यस्मिन्स्नातो नरो देवि मम लोकं प्रपद्यते

asti cānyatparaṁ guhyaṁ sarvasaṁsāramokṣaṇam
yasminsnāto naro devi mama lokaṁ prapadyate

यहाँ कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं दिया गया; पृष्ठ के पाठ में इस अंश का सारांश है।

श्रील रूप गोस्वामी अपने मथुरा-माहात्म्य में आदि-वराह से यह श्लोक उद्धृत करते हैं। मथुरा के अर्धचन्द्र में स्थित चौबीस यमुना-तीर्थों की अपनी सूची में वे इसे अविमुक्त-तीर्थ और विश्राम-घाट के बाद रखते हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[3 +1] मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) भी यही कहती है: यहाँ स्नान करने से मनुष्य जन्म और मृत्यु से छूट जाता है और भगवान का लोक पाता है।[3 +3]

आज की यात्रा

स्रोत गुह्य-तीर्थ को दक्षिणी क्रम की शुरुआत के पास रखते हैं: मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) में यह बारह दक्षिणी घाटों में दूसरा है, भक्ति-रत्नाकर में विश्राम-घाट के दक्षिण के बारह तीर्थों में अविमुक्त के ठीक बाद है, और वराह पुराण में विश्रान्ति के ठीक बाद। इनमें से कोई भी न कोई फ़ोटो देता है, न कोई पहचान का चिह्न, न कोई ऐसा घाट जिसका नाम आज यही हो।[1 +5]

स्थान

यह कहाँ हैsouthern side[16] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द)

इस स्थान पर और

संदर्भ

  1. Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 37
  2. Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave (pañcama taraṅga), 1912 ed. p. 175, 2nd ed., 1912
  3. Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v. 241, quoting the Ādi-varāha
  4. Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, vv. 261-262, quoting the Ādi-varāha
  5. Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, list of Mathurā's tīrtha-deities, southern group, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
  6. Varāha Purāṇa, adhyāya 152, 'mathurā-tīrtha-praśaṁsā', vv. 38-39, Sanskrit Wikisource
  7. Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.190, purport · vedabase.io
  8. Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 4.8.42, purport · vedabase.io
  9. Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.190, translation · vedabase.io
  10. Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.190, online edition · vedabase.io
  11. Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave (pañcama taraṅga), 1912 ed. p. 178, 2nd ed., 1912
  12. Varāha Purāṇa, adhyāya 152, 'mathurā-tīrtha-praśaṁsā', vv. 38-39, Sanskrit Wikisource
  13. Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v. 239, section heading
  14. Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 38
  15. Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave (pañcama taraṅga), printed p. 172 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
  16. Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 50-51
नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।