पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
घाट · मथुरा

विघ्न-राज-तीर्थ

Vighna-rāja-tīrtha हिन्दी नाम प्रस्तावित

संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।

संक्षेप में

विघ्न-राज-तीर्थ मथुरा में यमुना पर एक स्नान-स्थान है। यह उन बारह तीर्थों (पवित्र स्नान-स्थानों) में से एक है जिन्हें भक्ति-रत्नाकर विश्राम-घाट के उत्तर की ओर गिनता है।[1 +5] विघ्नराज, यानी "विघ्नों के राजा", गणेश का एक नाम है। वराह पुराण कहता है कि वे यहाँ स्नान करने वालों को कष्ट नहीं देते, उनके कार्यों को विघ्नों से मुक्त रखते हैं, और जिसकी यहाँ मृत्यु होती है, वह भगवान के लोक में जाता है।[1 +2] श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास कहता है कि यहाँ स्वयं विष्णु गणेश के रूप में विघ्नों को दूर करते हैं।[9]

मुख्य तथ्य

प्रकारघाट
क्षेत्र · इलाकामथुरा
यह भी इसका भाग हैयमुना
आचार्यŚrī Caitanya Mahāprabhu, Śrīla Rūpa Gosvāmī, Śrīla Narahari Cakravartī Ṭhākura, Śrīla Rāghava Paṇḍita Gosvāmī of Govardhana, Śrīla Śrīnivāsa Ācārya

महिमा

वराह पुराण विघ्नराज के तीर्थ को पवित्र, मंगलमय और पाप दूर करने वाला कहता है।

वराह पुराण विघ्नराज के तीर्थ को पवित्र, मंगलमय और पाप दूर करने वाला कहता है। जो लोग यहाँ चन्द्र मास की अष्टमी और चतुर्दशी को, और सबसे बढ़कर चतुर्थी को, स्नान करते हैं, उन्हें विघ्नराज कष्ट नहीं देते। तीर्थों में श्रेष्ठ इस तीर्थ में स्नान करने वाले के हर कार्य को पार्वती के पुत्र विघ्नों से मुक्त रखते हैं: अध्ययन, यज्ञ, दान और अनुष्ठान। जो यहाँ प्राण त्यागता है, वह भगवान के लोक में जाता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[1 +2]

Varāha Purāṇa, adhyāya 154, vv. 28 (second half)-31[7]

तीर्थं तु विघ्नराजस्य पुण्यं पापहरं शुभम् ॥ 28 ॥ यत्र स्नातान्मनुष्यांश्च विघ्नराजो न पीडयेत् ।। अष्टम्यां च चतुर्दश्यां चतुर्थ्यां तु विशेषतः ॥ 29 ॥ तस्मिंस्तीर्थवरे स्नातं न पीडयति विघ्नराट् ।। विद्यारम्भेषु सर्वेषु यज्ञदानक्रियासु च ॥ 154.30 ॥ अविघ्नं कुरुते तस्य सततं पार्वतीसुतः ।। तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ 31 ॥

tīrthaṁ tu vighnarājasya puṇyaṁ pāpaharaṁ śubham
yatra snātānmanuṣyāṁśca vighnarājo na pīḍayet
aṣṭamyāṁ ca caturdaśyāṁ caturthyāṁ tu viśeṣataḥ
tasmiṁstīrthavare snātaṁ na pīḍayati vighnarāṭ
vidyārambheṣu sarveṣu yajñadānakriyāsu ca
avighnaṁ kurute tasya satataṁ pārvatīsutaḥ
tatrātha muñcate prāṇānmama lokaṁ sa gacchati

यहाँ कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं दिया गया; पृष्ठ के पाठ में इस अंश का सारांश है।

श्रील रूप गोस्वामी अपने मथुरा-माहात्म्य में आदि-वराह की पहली दो पंक्तियाँ उद्धृत करते हैं।[2 +1] पुराण में दिए गए मथुरा-परिक्रमा के क्रम में यात्री गोकर्णेश्वर शिव और सरस्वती नदी के बाद हर सफलता देने वाले विघ्नराज गणेश के पास जाता है, और उनके दर्शन से फल पाता है।[10] नारद पुराण दशाश्वमेधिक तीर्थ के उत्तर में विघ्नराज नाम के तीर्थ का नाम लेता है, और कहता है कि वहाँ स्नान करने वाला बिना किसी विघ्न के अपने सब कर्मों का फल पाता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[11]

व्रज-भक्ति-विलास में

श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास महातीर्थ नाम के तालाब पर विघ्नराज नाम की गणेश की एक मूर्ति और मथुरा के उत्तरी भाग में एक विघ्नराज कुण्ड-तीर्थ गिनाता है, और विघ्नराज की एक प्रार्थना देता है, जिसे वह ब्रह्मवैवर्त पुराण की बताता है।[9 +3] वह कहता है कि विघ्नराज के कुण्ड पर देवताओं के अनेक विघ्न नष्ट होते हैं; वहाँ विष्णु गणेश का रूप लेकर विघ्नों को दूर करते हैं, और वहाँ स्नान करने से लोगों के विघ्न दूर हो जाते हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[9]

Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, Mathurā circuit, the verse after no. 62, printed p. 71[15]

ततस्तु विघ्नराजस्य कुण्डं विघ्नविनाशनं । यत्रैव देवतानां च विघ्नाः नश्यंत्यनेकशः ॥ गणेशरूपमाधाय विष्णुर्विघ्नान्निवारयेत् । यत्र स्नानान्नराणां च विघ्ननाशो भवत्फलं ॥

tatastu vighnarājasya kuṇḍaṁ vighnavināśanaṁ
yatraiva devatānāṁ ca vighnāḥ naśyaṁtyanekaśaḥ
gaṇeśarūpamādhāya viṣṇurvighnānnivārayet
yatra snānānnarāṇāṁ ca vighnanāśo bhavatphalaṁ ||

यहाँ कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं दिया गया; पृष्ठ के पाठ में इस अंश का सारांश है।
नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।