गोवर्धन परिक्रमा मार्ग
Govardhana parikramā path हिन्दी नाम प्रस्तावित

- यह क्या है
- गोवर्धन परिक्रमा-मार्ग गोवर्धन पर्वत के चारों ओर का वह मार्ग है, जिस पर तीर्थयात्री पैदल परिक्रमा करते हैं; परिक्रमा का अर्थ है पूजा के भाव से किसी पवित्र स्थान के चारों ओर पैदल चलना।
- दर्शन
- 2001 में मार्गदर्शिका पुस्तक Govardhana Hill ने लिखा था कि इस्कॉन के अधिकतर भक्त परिक्रमा राधा-कुण्ड गाँव से शुरू करते थे, जहाँ वृन्दावन से आने वाली सड़क परिक्रमा-मार्ग से मिलती है।
संक्षेप में
गोवर्धन परिक्रमा-मार्ग गोवर्धन पर्वत के चारों ओर का वह मार्ग है, जिस पर तीर्थयात्री पैदल परिक्रमा करते हैं; परिक्रमा का अर्थ है पूजा के भाव से किसी पवित्र स्थान के चारों ओर पैदल चलना। इसकी शुरुआत पहली गोवर्धन-पूजा से होती है, जिसका वर्णन भागवतम् करता है: कृष्ण ने ग्वालों से पर्वत की परिक्रमा करने को कहा, और उन्होंने अपनी गायों को आगे रखकर उसकी परिक्रमा की।[1 +4] वराह पुराण वचन देता है कि जो मानसी-गंगा में स्नान करता है, गोवर्धन पर हरि के दर्शन करता है और पर्वत की परिक्रमा करता है, उसका फिर जन्म नहीं होता।[6 +4] श्री चैतन्य महाप्रभु और श्रील माधवेन्द्र पुरी ने पैदल चलकर इसकी परिक्रमा की, और श्रील प्रभुपाद लिखते हैं कि गोस्वामी गोवर्धन की परिक्रमा किया करते थे।[11 +6]
मुख्य तथ्य
| प्रकार | परिक्रमा-मार्ग |
|---|---|
| क्षेत्र · इलाका | गोवर्धन |
| आचार्य | Śrīla Sanātana Gosvāmī, Śrīla Raghunātha dāsa Gosvāmī, Śrī Caitanya Mahāprabhu, Śrīla Mādhavendra Purī, Śrīla Narottama dāsa Ṭhākura |
महिमा
वराह पुराण गोवर्धन को मथुरा से दो योजन (दूरी का एक पुराना माप) पश्चिम में बताता है।
वराह पुराण गोवर्धन को मथुरा से दो योजन (दूरी का एक पुराना माप) पश्चिम में बताता है। यह बात उस अध्याय में है जिसकी अन्तिम पंक्ति इस अध्याय को अन्नकूट की परिक्रमा का प्रभाव नाम देती है; अन्नकूट इस पुराण में पर्वत का नाम है। यह पुराण कहता है कि जो मानसी-गंगा में स्नान करके और गोवर्धन पर हरि के दर्शन करके अन्नकूट की परिक्रमा करता है, वह फिर जन्म में नहीं लौटता, और उसे राजसूय और अश्वमेध, इन दो महान वैदिक यज्ञों का फल मिलता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[6 +5] श्रील रूप गोस्वामी ये श्लोक अपने मथुरा-माहात्म्य में उद्धृत करते हैं, और भक्ति-रत्नाकर में श्रील श्रीनिवास आचार्य के पथ-प्रदर्शक यही बात कहते हैं, और जहाँ श्लोक में हरि है, वहाँ वे श्री विग्रह हरिदेव का नाम लेते हैं।[6 +5]
परिक्रमा का नियम
वराह पुराण एक नियम भी बताता है। भाद्रपद मास के शुक्ल पक्ष की एकादशी (ग्यारहवें दिन) को उपवास रखकर सूर्योदय के समय मानसी-गंगा में स्नान किया जाता है, चोटी पर गोवर्धन और हरि की पूजा की जाती है, और फिर एक के बाद एक कई तीर्थों, यानी पवित्र स्नान-स्थलों, से होकर परिक्रमा की जाती है। परिक्रमा चक्र-तीर्थ पर पंच-तीर्थ नाम के कुण्ड में स्नान, रात्रि-जागरण और अगले दिन पितरों के लिए अर्पण के साथ पूरी होती है।[8 +3] श्रील रूप गोस्वामी इस नियम को उस एकादशी की गोवर्धन-यात्रा के शीर्षक के नीचे उद्धृत करते हैं।[7 +2] व्रज-भक्ति-विलास कुछ श्लोक उद्धृत करता है जिन्हें वह आदि-वराह (पुराण) से लिए गए बताता है, और उनमें अन्य दिन बताए गए हैं: गोवर्धन आने के लिए भाद्र के कृष्ण पक्ष की चतुर्दशी, और परिक्रमा तथा उस पूजा के लिए, जो इन्द्र की पूजा के स्थान पर हुई, कार्तिक में पक्ष का पहला दिन।[25]
आज की यात्रा
2001 में मार्गदर्शिका पुस्तक Govardhana Hill ने लिखा था कि इस्कॉन के अधिकतर भक्त परिक्रमा राधा-कुण्ड गाँव से शुरू करते थे, जहाँ वृन्दावन से आने वाली सड़क परिक्रमा-मार्ग से मिलती है। उसके अनुसार व्रज के लोग परम्परा से परिक्रमा मुखारविन्द मन्दिर में दर्शन, यानी श्री विग्रह के दर्शन, और मानसी-गंगा में डुबकी के साथ पूरी करते थे।[16 +1]
यही पुस्तक दण्डवत् परिक्रमा का वर्णन करती है, जिसमें तीर्थयात्री पूरे शरीर से भूमि पर लेटकर दण्डवत् करता है, जहाँ तक उँगलियों के सिरे पहुँचते हैं वहाँ पत्थर से निशान लगाता है, और उस निशान तक आगे बढ़ता है। वह कुछ साधुओं की 108-दण्डवत् परिक्रमा का वर्णन भी करती है, जिसमें हर स्थान पर 108 दण्डवत् किए जाते हैं और जिसमें महीनों लग सकते हैं।[9 +1] वह कहती है कि गुरु पूर्णिमा, पुरुषोत्तम मास या गोवर्धन-पूजा पर पाँच लाख से अधिक लोग पर्वत की परिक्रमा कर सकते हैं, जबकि उसके पिछले कवर पर शुभ दिनों में दसियों हज़ार लोगों की बात लिखी है; इनमें से कोई भी आँकड़ा गिनती पर आधारित नहीं है।[9 +2]
यह पुस्तक परिक्रमा के दस नियम भी देती है, जिन्हें उसने व्रज-भक्ति-विलास से लिया है। उनमें से कुछ ये हैं: श्री विग्रहों, गायों, ब्राह्मणों, वृक्षों, शिलाओं और कुण्डों का आदर; जूते या चमड़े की कोई वस्तु नहीं; रात में परिक्रमा नहीं; और परिक्रमा अधूरी न छोड़ना। व्रज-भक्ति-विलास ये नियम केवल गोवर्धन के लिए नहीं, व्रज के वनों की पूरी यात्रा के लिए देता है; यहाँ ये तीर्थयात्रियों के लिए मार्गदर्शिका पुस्तक के मार्गदर्शन के रूप में दिए गए हैं।[30]
स्थान
| यह कहाँ है | Round the hill; most ISKCON devotees start where the Vṛndāvana road meets it at Rādhā-kuṇḍa village[31] passes Dāna Ghāṭi[32] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द) |
|---|
चित्र
2 चित्र


इस स्थान पर और
संदर्भ
32 संदर्भ
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.24.29, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.24.32-33, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.24.34, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead (Kṛṣṇa book), Chapter 24, 'Worshiping Govardhana Hill' · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead (Kṛṣṇa book), Chapter 24, Worshiping Govardhana Hill · vedabase.io
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verses 10-12, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verses 14-15, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verses 23-26, Sanskrit Wikisource
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 34
- the undated parikramā notes Govardhana, ¶4
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 18.17, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 18.22, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 18.32, online edition · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 18.32, translation · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 4.23, online edition · vedabase.io
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 38
- Śrīla Prabhupāda, The Nectar of Devotion, Chapter 6, item (9) · vedabase.io
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verse 1, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya part 1 vv.399–401, heading 'atha śrī-govardhanasya, tatraiva' (tatraiva = the Ādi-vārāha named before v.397)
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya part 1 vv.410–411, heading 'bhādre pārśva-parivartinyām ekādaśyāṁ govardhana-yātrā'
सभी 32 संदर्भ दिखाएँ
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. p. 205; text Bhakti-ratnākara, taraṅgas 1–8 vv. 678-683, 2nd ed., 1912
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verses 16-18, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verses 39-40, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verses 41-44 and 49, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, Chapter 5 opening (Govardhana-utpatti-māhātmya), 'ādivārāhe', printed p. 111, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 80
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 35
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 36
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 170
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 39
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, p. 20
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, p. 71