पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
पवित्र क्षेत्र

राधा-कुण्ड

Rādhā-kuṇḍa हिन्दी नाम प्रस्तावित

झूलन-घाट से राधा-कुण्ड का दृश्य
झूलन-घाट से राधा-कुण्ड का दृश्यफ़ोटो: राजशेखर दास ब्रह्मचारी, The Colour Guide to Rādhā-kuṇḍa (Vedanta Vision Publications, 1999), पृ. 20
संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।
यात्रा से पहले
यह क्या है
राधा-कुण्ड गोवर्धन पर्वत की तलहटी में, आरिट गाँव में, श्री राधा का सरोवर है।
दर्शन
मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) आरिट गाँव को गोवर्धन से लगभग तीन मील उत्तर-पूर्व में, और Mathurā और Vṛndāvana से चौदह मील दूर बताती है।
परिक्रमा
Govardhana parikramā, स्थान 1 & 43
यहाँ के स्थान
श्याम-कुण्ड, ललिता-कुण्ड, मोहन-कुण्ड, लगमोहन-कुण्ड, कंकण-कुण्ड और 71

संक्षेप में

राधा-कुण्ड गोवर्धन पर्वत की तलहटी में, आरिट गाँव में, श्री राधा का सरोवर है। इसके बगल में, पूर्व की ओर, कृष्ण का सरोवर श्याम-कुण्ड है, और जहाँ दोनों के किनारे छूते हैं, वहाँ ये दोनों कुण्ड (पवित्र सरोवर) मिलते हैं।[1 +15] श्रील रूप गोस्वामी राधा-कुण्ड को बाकी सभी पवित्र स्थानों से ऊपर रखते हैं, और गोस्वामियों द्वारा उद्धृत एक श्लोक कहता है कि यह कृष्ण को उतना ही प्रिय है जितनी स्वयं राधा।[1 +10] श्रीमद्भागवतम् बताता है कि कृष्ण ने बैल के रूप वाले असुर अरिष्ट को कैसे मारा, पर वह इस कुण्ड का नाम नहीं लेता; उसके टीकाकार बताते हैं कि इसके बाद राधा ने इसे कैसे बनाया।[11 +5] श्री चैतन्य महाप्रभु ने खोए हुए कुण्डों को धान के दो खेतों में पाया, और श्रील रघुनाथ दास गोस्वामी अपने जीवन का अधिकतर समय इसी कुण्ड पर रहे।[6 +14]

मुख्य तथ्य

प्रकारकुण्ड
यह भी इसका भाग हैगोवर्धन, राधा-कुण्ड (गाँव), बहुलावन
परिक्रमा मेंGovardhana parikramā, स्थान 1 और 43 · मार्ग
आचार्यŚrī Caitanya Mahāprabhu, Śrīla Raghunātha dāsa Gosvāmī, Śrīla Jīva Gosvāmī, Śrīla Rūpa Gosvāmī, Śrīla Sanātana Gosvāmī

महिमा

श्रील रूप गोस्वामी का उपदेशामृत (The Nectar of Instruction) पवित्र स्थानों की एक सीढ़ी चढ़ता है: वैकुण्ठ से ऊपर मथुरा, मथुरा से …

श्रील रूप गोस्वामी का उपदेशामृत (The Nectar of Instruction) पवित्र स्थानों की एक सीढ़ी चढ़ता है: वैकुण्ठ से ऊपर मथुरा, मथुरा से ऊपर वृन्दावन, वृन्दावन से ऊपर गोवर्धन। वे लिखते हैं कि इन सबसे ऊपर राधा-कुण्ड है, जो कृष्ण-प्रेम से, यानी उनके शुद्ध प्रेम से, लबालब भरा है।[1 +4]

Śrīla Rūpa Gosvāmī, Upadeśāmṛta 9 (The Nectar of Instruction, text 9)[1]

वैकुण्ठाज्जनितो वरा मधुपुरी तत्रापि रासोत्सवाद्वृन्दारण्यमुदारपाणिरामणात्तत्रापि गोवर्धनः ।
राधाकुण्डमिहापि गोकुलपतेः प्रेमामृताप्लावनात्कुर्यादस्य विराजतो गिरितटे सेवां विवेकी न कः ॥ ९ ॥

vaikuṇṭhāj janito varā madhu-purī tatrāpi rāsotsavād
vṛndāraṇyam udāra-pāṇi-ramaṇāt tatrāpi govardhanaḥ
rādhā-kuṇḍam ihāpi gokula-pateḥ premāmṛtāplāvanāt
kuryād asya virājato giri-taṭe sevāṁ vivekī na kaḥ

The holy place known as Mathurā is spiritually superior to Vaikuṇṭha, the transcendental world, because the Lord appeared there. Superior to Mathurā-purī is the transcendental forest of Vṛndāvana because of Kṛṣṇa’s rāsa-līlā pastimes. And superior to the forest of Vṛndāvana is Govardhana Hill, for it was raised by the divine hand of Śrī Kṛṣṇa and was the site of His various loving pastimes. And, above all, the superexcellent Śrī Rādhā-kuṇḍa stands supreme, for it is overflooded with the ambrosial nectarean prema of the Lord of Gokula, Śrī Kṛṣṇa. Where, then, is that intelligent Person who is unwilling to serve this divine Rādhā-kuṇḍa, which is situated at the foot of Govardhana Hill?

अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda

अगले दो श्लोकों में वे कहते हैं कि श्री राधा का कुण्ड कृष्ण को उतना ही प्रिय है जितनी वे स्वयं हैं, कि बड़े-बड़े भक्त भी इस तक कम ही पहुँच पाते हैं, और कि इसमें एक बार स्नान करने से कृष्ण के प्रति शुद्ध प्रेम जाग उठता है।[1 +4] श्रील रूप गोस्वामी और श्रील जीव गोस्वामी यही शिक्षा पद्म पुराण से उद्धृत करते हैं, और चैतन्य-चरितामृत में श्री चैतन्य महाप्रभु कुण्ड पर वही श्लोक पढ़ते हैं:[21 +5]

Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 18.8[26]

যথা রাধা প্রিয়া বিষ্ণোস্তস্যাঃ কুণ্ডং প্রিয়ং তথা ।
সর্বগোপীষু সৈবৈকা বিষ্ণোরত্যন্তবল্লভা ॥ ৮ ॥

yathā rādhā priyā viṣṇos
tasyāḥ kuṇḍaṁ priyaṁ tathā
sarva-gopīṣu saivaikā
viṣṇor atyanta-vallabhā

“ ‘Just as Śrīmatī Rādhārāṇī is most dear to Lord Kṛṣṇa, so Her lake, known as Rādhā-kuṇḍa, is also very dear to Him. Of all the gopīs, Śrīmatī Rādhārāṇī is certainly the most beloved.’

अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda

श्रील रघुनाथ दास गोस्वामी लिखते हैं कि वृन्दावन, गोवर्धन और रास-नृत्य का स्थान (ग्वाल-बालाओं के साथ कृष्ण का नृत्य) इस कुण्ड के एक अंश के बराबर भी नहीं हैं।[8 +3] श्रील विश्वनाथ चक्रवर्ती ठाकुर लिखते हैं कि उनकी समझ के अनुसार राधा और कृष्ण एक-दूसरे को देखकर आनन्द से पिघल गए और दो कुण्ड बन गए, इसलिए इनमें स्नान करने से प्रेम मिलता है।[49]

वराह पुराण कहता है कि कृष्ण के कुण्ड में, जिसे वह अरिष्ट कहता है, और राधा-कुण्ड में स्नान करने से राजसूय और अश्वमेध, इन दो बड़े वैदिक यज्ञों का पुण्य मिलता है।[10 +3] नारद पुराण भगवान को राधा-कुण्ड-रतिः कहता है, यानी वे जिनका आनन्द राधा-कुण्ड में है, और गर्ग-संहिता इस कुण्ड को ललिता-कुण्ड और कुसुम-सरोवर के साथ गोवर्धन के पवित्र जलों में गिनती है।[52 +2]

नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।