गोवर्धन परिक्रमा
शास्त्र और परम्परा में पर्वत की परिक्रमा
संक्षेप में
गोवर्धन परिक्रमा पूजा के भाव से गोवर्धन पर्वत के चारों ओर की पैदल यात्रा है। भागवतम् कहता है कि ग्वालों ने कृष्ण के कहने पर सबसे पहले इसकी परिक्रमा की। पुराण (प्राचीन शास्त्र) कहते हैं कि परिक्रमा करने वाले का फिर जन्म नहीं होता, और श्री चैतन्य महाप्रभु ने मानसी-गंगा में स्नान करके परिक्रमा की। भक्त पर्वत पर चढ़े बिना परिक्रमा करते हैं, क्योंकि श्रील प्रभुपाद उसे गोपाल से अभिन्न बताते हैं।[1–11]
इस पृष्ठ पर
एक नज़र में
- पहली परिक्रमा: पहली गोवर्धन-पूजा के बाद ग्वालों ने अपनी गायों को आगे रखकर पर्वत की परिक्रमा की (श्रीमद्भागवतम् 10.24.33)।[1–5]
- फल: वराह पुराण कहता है कि जो पर्वत की परिक्रमा करता है, वह फिर जन्म नहीं लेता। यह पुराण पर्वत को अन्नकूट कहता है।[6–9]
- श्री चैतन्य महाप्रभु ने सुबह मानस-गंगा में स्नान किया और फिर गोवर्धन की परिक्रमा की।[10 +3]
- गौड़ीय वैष्णव पर्वत पर नहीं चढ़ते, क्योंकि श्रील प्रभुपाद लिखते हैं कि वह गोपाल से अभिन्न है (सारांश)।[11 +5]
- ग्रन्थों में बताए दिन: वराह पुराण में भाद्रपद (अगस्त-सितम्बर) के शुक्ल पक्ष की एकादशी (ग्यारहवाँ दिन)। नारद पुराण कार्तिक (अक्टूबर-नवम्बर) के शुक्ल पक्ष का पहला दिन बताता है।[20–23]
- दूरी: भक्ति-रत्नाकर के अनुसार श्रील सनातन गोस्वामी प्रतिदिन बारह कोस की परिक्रमा करते थे; मार्गदर्शिका पुस्तकें आज की सड़क को अलग-अलग तरह से नापती हैं।[24]
गोवर्धन परिक्रमा कैसे शुरू हुई?
गोवर्धन की परिक्रमा पहली गोवर्धन-पूजा, यानी पर्वत की पहली पूजा, के साथ शुरू हुई। भागवतम् में कृष्ण ग्वालों से कहते हैं कि इन्द्र के लिए जो कुछ इकट्ठा किया है, उससे गायों, ब्राह्मणों और पर्वत की पूजा करें। भोज के बाद उन्हें गायों, ब्राह्मणों, पवित्र अग्नियों और पर्वत की परिक्रमा करनी थी (10.24.25-29)।[1 +7] ग्वालों ने वैसा ही किया जैसा कृष्ण ने कहा।[2]
tathā ca vyadadhuḥ sarvaṃ yathāha madhusūdanaḥ / vācayitvā svasty-ayanaṃ tad-dravyeṇa giri-dvijān
upahṛtya balīn samyag ādṛtā yavasaṃ gavām / go-dhanāni puraskṛtya giriṃ cakruḥ pradakṣiṇam
The cowherd community then did all that Madhusūdana had suggested. They arranged for the brāhmaṇas to recite the auspicious Vedic mantras, and using the paraphernalia that had been intended for Indra’s sacrifice, they presented offerings to Govardhana Hill and the brāhmaṇas with reverential respect. They also gave grass to the cows. Then, placing the cows, bulls and calves in front of them, they circumambulated Govardhana.
अनुवाद: Śrīla Prabhupāda's disciples (BBT)अगला श्लोक बताता है कि वे बैलगाड़ियों पर परिक्रमा करने निकले। गोपियाँ, यानी व्रज की ग्वाल-कन्याएँ, कृष्ण की लीलाएँ गा रही थीं और ब्राह्मण आशीर्वाद दे रहे थे। भागवतम् कोई मार्ग नहीं बताता।[1–5]
टीकाकार, यानी वे आचार्य जो भागवतम् को श्लोक-दर-श्लोक समझाते हैं, इस दृश्य को और भरते हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। श्रील जीव गोस्वामी कहते हैं कि बड़े भोज के बाद पर्वत की परिक्रमा अलग से हुई। गायों, ब्राह्मणों और अग्नियों की परिक्रमा उनकी अपनी-अपनी पूजा के अन्त में हुई। श्रील विश्वनाथ चक्रवर्ती ठाकुर और श्रील बलदेव विद्याभूषण बताते हैं कि ग्वाले और ग्वालिनें बैलगाड़ियों पर परिक्रमा करते हैं; पुरुषों के आगे नन्द हैं और स्त्रियों के आगे श्री यशोदा। श्रील सनातन गोस्वामी यह जोड़ते हैं कि कुछ ग्वाले बैलों पर थे और ब्राह्मण अपनी पत्नियों के साथ पैदल चल रहे थे।[28, 29]
गर्ग-संहिता में स्वयं कृष्ण बड़े-बूढ़े ग्वालों और गोप-गोपियों के साथ पर्वत की परिक्रमा करते हैं (3.2.19, यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[8, 26] अपने प्रार्थनाश्रय-चतुर्दशक में श्रील रघुनाथ दास गोस्वामी दीपावली की शोभायात्रा का चित्र इस तरह बताते हैं: आगे गायें और मुखिया लोग, पीछे स्त्रियों के साथ व्रज की रानी, और अपने सखाओं के साथ पर्वत की परिक्रमा करते कृष्ण (श्लोक 1-2)।[30, 31] उत्सव का वर्णन “पहली गोवर्धन-पूजा और अन्नकूट” में है।[2 +4]
पुराण परिक्रमा करने वालों को क्या फल बताते हैं?
वराह पुराण पुराण कहलाने वाले पुराने शास्त्रों में से एक है। वह पर्वत को अन्नकूट कहता है, यानी गायों के लिए उठाया गया पर्वत। वह कहता है कि जो वहाँ पहुँचकर उसकी परिक्रमा करता है, उसका फिर जन्म नहीं होता। वह यह भी कहता है कि जिसने मानस-गंगा में स्नान किया, गोवर्धन पर हरि के दर्शन किए और अन्नकूट की परिक्रमा की, उसे शोक का कोई कारण नहीं (164.10-12)।[6–9] श्रील रूप गोस्वामी अपने मथुरा-माहात्म्य में श्री गोवर्धन के शीर्षक के नीचे ये श्लोक उद्धृत करते हैं, साथ में वह श्लोक भी जो पर्वत को मथुरा से दो योजन पश्चिम में बताता है।[6 +2]
यही पुराण एक दिन और एक नियम भी बताता है। भाद्रपद मास के शुक्ल पक्ष की एकादशी (ग्यारहवें दिन) को उपवास करे, सूर्योदय पर मानस-गंगा में स्नान करे, चोटी पर गोवर्धन और हरि की पूजा करे, और परिक्रमा करे (164.16-18)।[20] श्रील रूप गोस्वामी इस नियम को उस एकादशी की गोवर्धन-यात्रा के शीर्षक के नीचे उद्धृत करते हैं, और साथ में पुराण का यह वचन भी कि यह परिक्रमा राजसूय और अश्वमेध यज्ञों का फल देती है।[34–36]
नारद पुराण परिक्रमा को गोवर्धन-पूजा के उत्सव से जोड़ता है। कार्तिक के शुक्ल पक्ष के पहले दिन गोवर्धन की पूजा में एक अन्नकूट, यानी हर तरह के भोजन का पहाड़, बनाया जाए। शाम को गायों के साथ पर्वत की पूजा करे और उसकी परिक्रमा करे, जिससे सुख और मुक्ति दोनों मिलते हैं (पूर्व-भाग 110.35-37)।[21–23] एक दूसरे अध्याय में यही पुराण कहता है कि जो भक्ति से गोवर्धन की पूजा और परिक्रमा करता है, उसका फिर जन्म नहीं होता (उत्तर-भाग 80)।[37, 38]
श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास तीर्थयात्रियों के लिए एक पुस्तिका है, और वह दूसरे दिन बताता है। वह कुछ श्लोक उद्धृत करता है जिन्हें वह आदि-वराह के बताता है। उसके अनुसार तीर्थयात्री भाद्र के कृष्ण पक्ष की चतुर्दशी को गोवर्धन आएँ। वे कार्तिक में पक्ष के पहले दिन परिक्रमा और पूजा करें। ये श्लोक वराह पुराण में हैं या नहीं, यह निश्चित नहीं है। इस भाग के सभी पुराण-अंशों का यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं।[39]
श्री चैतन्य महाप्रभु ने गोवर्धन की परिक्रमा कैसे की?
श्री चैतन्य-चरितामृत (मध्य 18) बताता है कि श्री चैतन्य महाप्रभु गोवर्धन कैसे आए। पर्वत को पहली बार देखते ही वे दण्डवत् करते हुए भूमि पर गिर पड़े और उसकी एक शिला को गले लगा लिया।[10 +5] गोवर्धन गाँव में उन्होंने श्री विग्रह हरिदेव के दर्शन किए और रात उनके मन्दिर, हरिदेव मन्दिर, में बिताई।[10 +3]
सुबह उन्होंने मानसी-गंगा में स्नान किया और पर्वत की परिक्रमा की। चलते हुए वे गोपियों का वह श्लोक बोल रहे थे जो गोवर्धन को हरि के सेवकों में श्रेष्ठ कहता है (श्रीमद्भागवतम् 10.21.18); बाद में उन्होंने गोविन्द-कुण्ड में स्नान किया।[10 +8]
prātaḥ-kāle prabhu ‘mānasa-gaṅgā’ya kari’ snāna
govardhana-parikramāya karilā prayāṇa
In the morning, Śrī Caitanya Mahāprabhu took His bath in a lake called Mānasa-gaṅgā. He then circumambulated Govardhana Hill.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaपहले कदमों का क्रम एक से अधिक तरह से बताया गया है। श्री चैतन्य-चरितामृत में महाप्रभु ने पहुँचते ही हरिदेव के दर्शन किए और अगली सुबह स्नान किया। श्रील रूप गोस्वामी जिस रूप में वराह पुराण के श्लोक उद्धृत करते हैं, उनमें स्नान, हरि के दर्शन और परिक्रमा का क्रम है, हरिदेव का नाम नहीं।[6 +6] भक्ति-रत्नाकर कहता है कि जो मानस-गंगा में स्नान करता है, हरिदेव के दर्शन (आदर से देखना) करता है और गोवर्धन की परिक्रमा करता है, उसका फिर जन्म नहीं होता।[6 +2] मन्दिर और उसका इतिहास “गोवर्धन के श्रीहरिदेव: विग्रह, श्रीचैतन्य का दर्शन और मन्दिर” में दिया गया है।[10 +3]
भक्त गोवर्धन पर्वत पर क्यों नहीं चढ़ते?
महाप्रभु गोवर्धन पर पैर नहीं रखना चाहते थे। उस समय पर्वत के ऊपर पूजे जाने वाले श्री विग्रह गोपाल नीचे गाँठोली गाँव में आए। वहाँ महाप्रभु ने तीन दिन उनके दर्शन किए (मध्य 18.23-43)।[15 +2] बाद में श्री जगदानन्द पण्डित वृन्दावन जा रहे थे, तब महाप्रभु ने उनसे कहा कि गोपाल के दर्शन के लिए गोवर्धन पर न चढ़ें (अन्त्य 13.39)। श्री चैतन्य-चरितामृत यह भी दर्ज करता है कि श्रील रूप गोस्वामी और श्रील सनातन गोस्वामी भी उस पर नहीं चढ़े (मध्य 18.45)।[11 +5]
श्रील प्रभुपाद के संस्करण में मध्य 18 का अध्याय-सार श्रील भक्तिविनोद ठाकुर के अमृत-प्रवाह-भाष्य से लिया गया है, और वही इसका कारण बताता है (अंग्रेज़ी शब्द नीचे हैं)।[18]
इस स्थान का नाम लेता है“Śrī Caitanya Mahāprabhu had no desire to climb Govardhana Hill because the hill is worshiped as Kṛṣṇa.”
Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 18, chapter summary (from Bhaktivinoda Ṭhākura's Amṛta-pravāha-bhāṣya) · vedabase.ioमूल अंग्रेज़ी उद्धरण; इसका प्रकाशित हिन्दी अनुवाद यहाँ नहीं दिया गया।
श्रील प्रभुपाद का अपना तात्पर्य इससे व्यवहार की बात निकालता है (उनके अंग्रेज़ी शब्द नीचे हैं)।[11]
इस स्थान का नाम लेता है“One should also avoid climbing Govardhana Hill to see the Gopāla Deity. Since Govardhana Hill itself is identical with Gopāla, one should not step on the hill or touch it with his feet. One may see Gopāla when He goes elsewhere.”
श्रील प्रभुपाद, श्री चैतन्य-चरितामृत, अन्त्य-लीला 13.39, तात्पर्य · vedabase.ioमूल अंग्रेज़ी उद्धरण; इसका प्रकाशित हिन्दी अनुवाद यहाँ नहीं दिया गया।
गोस्वामियों ने परिक्रमा कैसे की?
श्रील प्रभुपाद The Nectar of Devotion (भक्ति-रसामृत-सिन्धु का सार-अध्ययन) में बताते हैं कि गोस्वामी गोवर्धन पर्वत की परिक्रमा किया करते थे (सारांश)।[45] श्रील नरहरि चक्रवर्ती ठाकुर का भक्ति-रत्नाकर ऐसी ही एक परिक्रमा की कथा कहता है। उसकी पाँचवीं तरंग (अध्याय) के अनुसार श्रील सनातन गोस्वामी चक्र-तीर्थ के वन में एक कुटी में रहते थे और हर दिन बारह कोस चलकर गोवर्धन की परिक्रमा करते थे (कोस दूरी का एक पुराना माप है)। ग्रन्थ रास्ते के किसी स्थान का नाम नहीं लेता।[24]
ग्रन्थ कहता है कि जब गोस्वामी बूढ़े हो गए, तो गोपीनाथ, यानी स्वयं कृष्ण, ने देखा कि यह उनके लिए कितना कठिन हो गया है, और वे एक ग्वाल-बालक बनकर आए। उन्होंने गोस्वामी का पसीना पोंछा, पर्वत पर चढ़कर अपने चरण-चिह्न वाली एक गोवर्धन-शिला ले आए। उन्होंने कहा कि अब से उस शिला की परिक्रमा करने से उनकी परिक्रमा पूरी हो जाएगी (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[46–51]
पुलिनबिहारी दत्त की बांग्ला पुस्तक वृन्दावन-कथा (1920) यही कथा सात कोस की परिक्रमा के साथ बताती है। एक बालक ने बूढ़े गोस्वामी को कृष्ण के चरण-चिह्न वाली एक शिला दी, और वे जीवन भर उसी की परिक्रमा करते रहे।[52] भक्ति-रत्नाकर से पुरानी कोई पुस्तक यह कथा नहीं बताती।[46–51] उनकी कुटी का स्थान चक्र-तीर्थ पर श्रील सनातन गोस्वामी की भजन-कुटी है।[24]
तीर्थयात्री परिक्रमा में कौन-से नियम मानते हैं?
मार्गदर्शिका पुस्तक Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001) परिक्रमा के दस नियम देती है, और कहती है कि उसने उन्हें व्रज-भक्ति-विलास से लिया है।[53] नियम उस ग्रन्थ में हैं, पर व्रज-भक्ति-विलास उन्हें केवल गोवर्धन के लिए नहीं, व्रज के सभी वनों की यात्रा के लिए देता है।[53]
- पुस्तक कहती है कि रास्ते में मिलने वाले पेड़ों, लताओं, गायों, ब्राह्मणों, पवित्र मूर्तियों और शिलाओं का आदर करें और उनका अपमान न करें।[53]
- वह धुले हुए साफ़ वस्त्र, ब्रह्मचर्य, बिना जूते के चलना और स्नान बताती है।[53]
- वह कहती है कि रात में परिक्रमा न करें, और ध्यान रखें कि पैरों के नीचे कीड़े-मकोड़ों को हानि न पहुँचे।[53]
- वह कहती है कि बीमार होने पर रुक जाएँ और बाद में परिक्रमा पूरी करें, और शरीर पर ज़ोर न डालें।[53]
ये वे मार्गदर्शन हैं जो एक पुस्तिका तीर्थयात्रियों के लिए बताती है, और इन्हें उसी रूप में पढ़ना चाहिए।[53]
तीर्थयात्री कहाँ से शुरू करते हैं और कहाँ समाप्त?
यही 2001 की मार्गदर्शिका पुस्तक दूसरी रीतियाँ भी दर्ज करती है। वह कहती है कि इस्कॉन के अधिकतर भक्त राधा-कुण्ड गाँव से शुरू करते हैं, जहाँ वृन्दावन से आने वाली सड़क परिक्रमा-मार्ग से मिलती है। व्रजवासी परम्परा से मुखारविन्द मन्दिर में दर्शन और मानसी-गंगा में डुबकी के साथ परिक्रमा समाप्त करते हैं।[42, 54]
कुछ लोग दण्डवत् परिक्रमा करते हैं। वे पूरे शरीर से भूमि पर लेटकर दण्डवत् करते हैं, जहाँ तक उँगलियों के सिरे पहुँचे वहाँ पत्थर से निशान लगाते हैं, और उठकर उस निशान तक आगे बढ़ते हैं। कुछ साधु 108 दण्डवत् वाली परिक्रमा करते हैं, जिसमें महीनों लग सकते हैं।[8, 55] श्रील प्रभुपाद कृष्ण बुक (जिसकी भूमिका पर 1970 की तिथि है) में बताते हैं कि वृन्दावन के लोग आज भी गोवर्धन-पूजा पर अच्छे वस्त्र पहनकर पर्वत के पास इकट्ठा होते हैं, उसकी पूजा करते हैं और अपनी गायों को साथ लेकर उसकी परिक्रमा करते हैं (सारांश)।[5, 56]
श्रील प्रभुपाद ने गोवर्धन परिक्रमा के बारे में क्या कहा?
नवम्बर 1966 में न्यूयॉर्क में गोवर्धन-पूजा के एक प्रवचन में श्रील प्रभुपाद ने अपने पहले शिष्यों को इस पर्वत के बारे में बताया। उन्होंने कहा कि जो भी भारत जाए, वह आज भी इसे देख सकता है: पाँच-छह मील क्षेत्र का एक बहुत बड़ा पर्वत, जिसे कृष्ण ने सात दिन तक अपने हाथ पर उठाए रखा (सारांश)।[57]
28 नवम्बर 1971 को अपने शिष्यों के साथ व्रज परिक्रमा में दल अपनी बस से गोवर्धन के पास से गुज़रा, और अभिलेख में शिष्य पर्वत को देखते हुए दर्ज हैं। उसी यात्रा में पहले किसी ने पूछा था कि क्या गोवर्धन पत्थर है, तो उन्होंने उत्तर दिया था: हाँ, हज़ार पत्थर (सारांश)।[58]
अक्तूबर 1977 में, अपनी अन्तिम बीमारी में, उन्होंने व्रज की परिक्रमा जारी रखने की बात की (उनके अंग्रेज़ी शब्द नीचे हैं)।[59]
इस स्थान का नाम लेता है“If I can continue this parikramā, that is spiritual cure.”
Śrīla Prabhupāda, Room Conversation, Vṛndāvana, 26 October 1977 · vedabase.ioमूल अंग्रेज़ी उद्धरण; इसका प्रकाशित हिन्दी अनुवाद यहाँ नहीं दिया गया।
उस दिन उनसे पूछा गया कि क्या उन्हें पूरे वृन्दावन में और गोवर्धन भी ले जाया जा सकता है, तो उन्होंने हाँ कहा।[59–61] 10 नवम्बर को, गोवर्धन-पूजा से एक दिन पहले, एक बैलगाड़ी तैयार थी, और उन्होंने स्वयं उत्सव के लिए गोवर्धन जाने का प्रस्ताव रखा। जब शिष्यों ने उनके स्वास्थ्य को लेकर उनसे विनती की, तो उन्होंने यात्रा छोड़ दी और कहा कि दूसरे भक्त जा सकते हैं।[59–61]
इस स्थान का नाम लेता है“Yes. We are in Vṛndāvana, and we shall not take part? We must take part. … Yes, other devotees can go. I cannot go.”
Śrīla Prabhupāda, Room Conversation, Vṛndāvana, 10 November 1977 · vedabase.ioमूल अंग्रेज़ी उद्धरण; इसका प्रकाशित हिन्दी अनुवाद यहाँ नहीं दिया गया।
श्रील नरोत्तम दास ठाकुर अपनी प्रार्थना की दो पंक्तियों में तीर्थयात्री की लालसा बताते हैं: आँसू भरी आँखों से गोवर्धन पर्वत को देखने की इच्छा।[62]
जहाँ स्रोत अलग-अलग बताते हैं
कोई भी दो स्रोत परिक्रमा को एक जैसा नहीं नापते, और हर आँकड़ा अपनी तिथि का है। मार्गदर्शिका पुस्तकों के अनुसार 2001 में यह लगभग चौदह मील (23 किलोमीटर) थी, तेज़ चाल से पाँच-छह घण्टे; 2007 में चौदह मील; और जिस मार्गदर्शिका की भूमिका पर 1986 की तिथि है, उसमें इक्कीस किलोमीटर। इनमें से कोई भी सर्वेक्षण का नाप नहीं है।[8 +5]
विवरण भिन्न हैं Present size of the hill and length of the parikramā (practical figures, each from its own date)
- Śrīla Prabhupāda, Govardhana Pūjā lecture, New York, 14 Nov 1966'not less than at least five, six miles' area, very big hill'
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986)'only about eighty feet at its highest point'; Śrīla Sanātana's circuit 'a distance of twenty-one kilometers'
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001)'about seven miles long'; parikramā 'about fourteen miles (23 km.)'
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007)'the fourteen-mile long parikramā of Govardhana'; 'some fourteen miles west of Mathurā'
श्रील सनातन गोस्वामी की अपनी परिक्रमा भी अलग-अलग बताई गई है: भक्ति-रत्नाकर में बारह कोस, वृन्दावन-कथा में सात कोस, और 2001 की मार्गदर्शिका पुस्तक में चन्द्र-सरोवर, गाँठोली और सूर्य-कुण्ड से होकर जाने वाला चौबीस मील का बहुत लंबा मार्ग। कोई स्रोत यह नहीं बताता कि पुरानी परिक्रमा और आज की सड़क एक ही मार्ग हैं या नहीं।[24 +6]
विवरण भिन्न हैं Length of the Govardhana circuit and of Śrīla Sanātana Gosvāmī's daily parikramā
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), p. 20the parikramā is 'about fourteen miles (23 km.)', five to six hours at a brisk pace
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), pp. 21, 24, 50Śrīla Sanātana Gosvāmī performed parikramā every day and 'used to perform a much longer parikramā' of twenty-four miles via Candra-sarovara, Śyāma Dhak, Gānthuli-grāma, Sūrya-kuṇḍa, Mukharai and Kilola-kuṇḍa
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), pp. 19, 49Sanātana circumambulated the hill daily, 'a total of twenty-one kilometers'
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), pp. 624-625'the fourteen-mile long parikramā'; Sanātana sometimes walked sixteen miles from Vṛndāvana first
मार्गदर्शिका पुस्तकें शिला और उसके स्थान का अलग-अलग वर्णन करती हैं। Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) दो रूप देती है। एक जगह वह कहती है कि शिला पर कृष्ण के चरण-चिह्न, उनकी बाँसुरी और गाय के खुर के निशान हैं, और श्रील जीव गोस्वामी ने उसे वृन्दावन के राधा-दामोदर मन्दिर में स्थापित किया। दूसरी जगह वह कहती है कि शिला पर कृष्ण की लाठी और चरणों के निशान हैं और वह अब जयपुर के राधा-दामोदर में है। भक्ति-रत्नाकर केवल चरण-चिह्न का उल्लेख करता है और शिला के बाद के स्थान के बारे में कुछ नहीं कहता।[46–51]
विवरण भिन्न हैं Śrīla Sanātana Gosvāmī's Govardhana-śilā: its marks and where it is now
- Bhakti-ratnākara (Fifth Wave), 1912 ed. pp. 208-209Gopīnātha as a cowherd boy climbed Govardhana and brought a Govardhana stone with His own footprint ('nija pada cihna'), gave it in Śrīla Sanātana's hut at Cakra-tīrtha and said that circumambulating it completes every parikramā; nothing on its later place
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007)marked with Kṛṣṇa's staff and lotus feet; formerly at Rādhā-Dāmodara, Vṛndāvana, 'nowadays' at Rādhā-Dāmodara, Jaipura; a pratibhū-vigraha remains in Vṛndāvana
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007)imprints of Kṛṣṇa's foot, His flute and a cow's hoof; installed by Śrīla Jīva Gosvāmī in the Rādhā-Dāmodara temple; 'Darśana of this śilā is available on special request'
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986)in the (Rādhā-Dāmodara) temple; special darśana shows the marks
अन्तिम अन्तर स्नान और हरिदेव के दर्शन के क्रम का है: 2001 की मार्गदर्शिका पुस्तक मथुरा-माहात्म्य का प्रमाण देकर स्नान को पहले रखती है, जबकि श्री चैतन्य-चरितामृत में महाप्रभु पहले हरिदेव के दर्शन करते हैं और अगली सुबह स्नान करते हैं।[6 +6]
विवरण भिन्न हैं How the parikramā begins: bath in Mānasī-gaṅgā and darśana of Harideva, in which order
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), p. 24, citing Śrīla Rūpa Gosvāmī's Mathurā-māhātmyafirst bathe in Mānasī-gaṅgā, then have darśana of Harideva, 'as Lord Caitanya Mahāprabhu did'
- Caitanya-caritāmṛta Madhya 18.17, 18.22, 18.32Mahāprabhu saw Harideva on arriving, spent the night in his temple, and next morning bathed in Mānasa-gaṅgā and set out round the hill
- Varāha Purāṇa 164.11, 164.18bathe in Mānasa-gaṅgā, see Hari at Govardhana (on the summit), then go round
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya vv.399–401 (quoting the Ādi-vārāha = Varāha Purāṇa 164.1, 164.10b–12a)having bathed in Mānasa-gaṅgā and seen Hari at Govardhana, having gone round Annakūṭa, why should one grieve? (bath, sight of Hari, circumambulation; no name Harideva, no mention of Mahāprabhu)
इस लेख के स्थान
प्रश्न और उत्तर
स्रोत कोई एक आँकड़ा नहीं देते। भक्ति-रत्नाकर के अनुसार श्रील सनातन गोस्वामी की दैनिक परिक्रमा बारह कोस की थी; आज की सड़क के लिए मार्गदर्शिका पुस्तकों के आँकड़े तिथि के अनुसार अलग हैं, और ऊपर उस भाग में दिए गए हैं जहाँ स्रोत अलग-अलग बताते हैं। श्रील प्रभुपाद ने पर्वत को पाँच-छह मील क्षेत्र का बताया (सारांश)।[24, 57]
व्रज के ग्वालों ने, कृष्ण के कहने पर, पहली गोवर्धन-पूजा के बाद: उन्होंने अपनी गायों को आगे रखा और पर्वत की परिक्रमा की, कुछ बैलगाड़ियों पर। गर्ग-संहिता में स्वयं कृष्ण उनके साथ परिक्रमा करते हैं।[1 +6]
वराह पुराण और नारद पुराण कहते हैं कि जो गोवर्धन की परिक्रमा करता है, उसका फिर जन्म नहीं होता।[6 +5]
ग्रन्थ मानसी-गंगा में स्नान से शुरू करते हैं। 2001 की मार्गदर्शिका पुस्तक कहती है कि इस्कॉन के अधिकतर भक्त राधा-कुण्ड गाँव से शुरू करते हैं, जबकि व्रजवासी मुखारविन्द मन्दिर और मानसी-गंगा पर समाप्त करते हैं।[20 +2]
गौड़ीय वैष्णव नहीं चढ़ते। श्री चैतन्य महाप्रभु उस पर नहीं चढ़े, और श्रील प्रभुपाद लिखते हैं कि पर्वत गोपाल से अभिन्न है, इसलिए उस पर पैर नहीं रखना चाहिए, न उसे पैरों से छूना चाहिए (सारांश)।[11 +5]
ऐसी परिक्रमा जिसमें पूरे शरीर से भूमि पर लेटकर दण्डवत् करते हैं, जहाँ तक उँगलियों के सिरे पहुँचे वहाँ निशान लगाते हैं और उस निशान तक आगे बढ़ते हैं। 2001 की मार्गदर्शिका पुस्तक कहती है कि कुछ साधु 108 दण्डवत् वाली परिक्रमा करते हैं, जिसमें महीनों लग सकते हैं।[8, 55]
कभी भी, पर ग्रन्थ कुछ दिन बताते हैं: वराह पुराण में भाद्रपद के शुक्ल पक्ष की एकादशी, और नारद पुराण में कार्तिक के शुक्ल पक्ष का पहला दिन, यानी गोवर्धन-पूजा का दिन।[20–23]
स्रोत
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.24.29, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.24.32-33, GRETIL
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.24.34, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead (Kṛṣṇa book), Chapter 24, 'Worshiping Govardhana Hill' · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead (Kṛṣṇa book), Chapter 24, Worshiping Govardhana Hill · vedabase.io
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verses 10-12, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verses 23-26, Sanskrit Wikisource
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 34
- the undated parikramā notes Govardhana, ¶4
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 18.32, online edition · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Antya-līlā 13.39, purport · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 18.17, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 18.22, online edition · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 18.32, translation · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 18.25, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Antya-līlā 13.39, online edition · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 18.45, online edition · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 18, chapter summary (from Bhaktivinoda Ṭhākura's Amṛta-pravāha-bhāṣya) · vedabase.io
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 98
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verses 17-18, Sanskrit Wikisource
सभी 68 संदर्भ दिखाएँ
- Skanda Purāṇa, 2.4.10.22-24, Sanskrit Wikisource
- Padma Purāṇa, खण्डः 6 (उत्तरखण्डः)/अध्यायः 122 vv. 29-31: Uttara-khaṇḍa 122.29-31, Sanskrit Wikisource
- Nārada Purāṇa, पूर्वार्धः/अध्यायः 110 v.110-35 to 110-37: Pūrva-bhāga, chapter 110, verses 35-37
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. p. 208, 2nd ed., 1912
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.24.25, GRETIL
- Garga-saṁhitā, Girirāja-khaṇḍa (3), adhyāya 2, verse 19, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 4.86, purport · vedabase.io
- Śrīla Jīva Gosvāmī: commentary on ŚB 10.24.29, Bhagavata Vidya Pith edition, ed. Bhagavata Rishi and Krishna Shankar Shastri, 1996
- Śrīla Sanātana Gosvāmī, Śrīla Jīva Gosvāmī: commentary on ŚB 10.24.34, Bhagavata Vidya Pith edition, ed. Bhagavata Rishi and Krishna Shankar Shastri, 1996
- Śrīla Raghunātha dāsa Gosvāmī, Prārthanāśraya-caturdaśaka, verses 1-2
- Prārthanāśraya-caturdaśaka (Raghunātha dāsa Gosvāmī (as the song book credits it)) · गीत-संग्रह
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya part 1 vv.399–401, heading 'atha śrī-govardhanasya, tatraiva' (tatraiva = the Ādi-vārāha named before v.397)
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verse 1, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya part 1 vv.410–411, heading 'bhādre pārśva-parivartinyām ekādaśyāṁ govardhana-yātrā'
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verses 16-18, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 164, verses 14-15, Sanskrit Wikisource
- Nārada Purāṇa, उत्तरार्धः/अध्यायः 80 v.80-97 (second half) to 80-101: Uttara-bhāga, chapter 80, verses 97b-101
- Nārada Purāṇa, उत्तरार्धः/अध्यायः 80 v.80-93 to 80-96 (first half): Uttara-bhāga, chapter 80, verses 93-96a
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, Chapter 5 opening (Govardhana-utpatti-māhātmya), 'ādivārāhe', printed p. 111, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 18.16, online edition · vedabase.io
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 26
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 38
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. p. 205; text Bhakti-ratnākara, taraṅgas 1–8 vv. 678-683, 2nd ed., 1912
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 18.26, online edition · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, The Nectar of Devotion, Chapter 6, item 9 (parenthetical note) · vedabase.io
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. pp. 208-209; text Bhakti-ratnākara, taraṅgas 1–8 vv. 730-737, 2nd ed., 1912
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 120
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 121
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 331
- Vṛndāvana, the Playground of God (2010), Bhakti Caitanya Svāmī, PDF p. 52
- Vṛndāvana, the Playground of God (2010), Bhakti Caitanya Svāmī, PDF p. 53
- Vṛndāvana-kathā, 1920 ed. p. 66, on Sanātana Gosvāmī
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 39
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 80
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 35
- Śrīla Prabhupāda, Light of the Bhāgavata, Text 45, purport · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Govardhana Pūjā Lecture, New York, 14 November 1966 · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Parikramā on the Way to Gokula, Vṛndāvana, 28 November 1971 · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Room Conversation, Vṛndāvana, 26 October 1977 · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Room Conversation, Vṛndāvana, 10 November 1977 · vedabase.io
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 7
- Āra Ki Emana Daśā Haba (Narottama dāsa Ṭhākura (as the song book credits it, attributed from its book Prārthanā)) · गीत-संग्रह
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 325
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, PDF p. 37
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, PDF p. 67
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 71
- the undated parikramā notes Govardhana, ¶9
- Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Rajasekhara dasa Brahmacari, PDF p. 64
अन्य स्रोत
- श्रीमद्भागवतम् 10.24.25-34, और श्रील सनातन गोस्वामी, श्रील जीव गोस्वामी, श्रील विश्वनाथ चक्रवर्ती ठाकुर तथा श्रील बलदेव विद्याभूषण की स्कन्ध 10 की टीकाएँ (संस्कृत; यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।
- श्री चैतन्य-चरितामृत, मध्य 18 और अन्त्य 13.39 (श्रील प्रभुपाद के अनुवाद और तात्पर्य), और श्रील प्रभुपाद की The Nectar of Devotion, अध्याय 6 (भक्तिवेदान्त बुक ट्रस्ट); 1966, 1971 और 1977 का उनका प्रवचन और वार्तालाप (Bhaktivedanta VedaBase)।
- वराह पुराण 164, जैसा श्रील रूप गोस्वामी के मथुरा-माहात्म्य में उद्धृत है; नारद पुराण; गर्ग-संहिता 3.2.19; व्रज-भक्ति-विलास (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।
- भक्ति-रत्नाकर, पाँचवीं तरंग (बांग्ला, 1912 संस्करण); पुलिनबिहारी दत्त, वृन्दावन-कथा (बांग्ला, 1920)।
- मार्गदर्शिका पुस्तकें: Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (2001), Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (1986)।







