पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
घाट · मथुरा

नव-तीर्थ

Nava-tīrtha हिन्दी नाम प्रस्तावित

संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।

संक्षेप में

नव-तीर्थ मथुरा में यमुना पर एक स्नान-स्थान है। भक्ति-रत्नाकर इसे विश्राम-घाट के उत्तर के तीर्थों में पहला बताता है, और नारद पुराण इसे असि-कुण्ड के उत्तर में रखता है।[1 +2] वराह पुराण कहता है कि नव-तीर्थ से श्रेष्ठ कोई तीर्थ न हुआ है और न होगा, और यहाँ स्नान करने से परम सौभाग्य और भगवान का अपना लोक मिलता है।[1 +2] पुराने ग्रन्थ इसके श्लोक को अलग-अलग ढंग से पढ़ते हैं (नीचे देखें)।

मुख्य तथ्य

प्रकारघाट
क्षेत्र · इलाकामथुरा
यह भी इसका भाग हैयमुना
आचार्यŚrīla Rūpa Gosvāmī, Śrīla Narahari Cakravartī Ṭhākura, Śrī Caitanya Mahāprabhu, Śrīla Rāghava Paṇḍita Gosvāmī of Govardhana, Śrīla Śrīnivāsa Ācārya

महिमा

वराह पुराण में भगवान, वराह के रूप में, पृथ्वी से कहते हैं कि नव-तीर्थ से श्रेष्ठ कोई तीर्थ न हुआ है, न होगा।

वराह पुराण में भगवान, वराह के रूप में, पृथ्वी से कहते हैं कि नव-तीर्थ से श्रेष्ठ कोई तीर्थ न हुआ है, न होगा। वहाँ केवल स्नान करने से परम सौभाग्य मिलता है, और जो वहाँ स्नान करता है, वह उनके लोक को पाता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[1 +2]

Varāha Purāṇa, adhyāya 153, 'mathurā-tīrtha-māhātmya', vv. 1-3[6]

उत्तरे शिवकुण्डाच्च तीर्थानां नवकं स्मृतम् ।। नवतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥ 1 ॥
तत्रैव स्नानमात्रेण सौभाग्यं जायते परम् ।। रूपवन्तः प्रजायंते स्वर्गलोके न सशंयः ॥ 2 ॥
तस्मिन् स्नातो नरो देवि मम लोके प्रपद्यते

uttare śivakuṇḍācca tīrthānāṁ navakaṁ smṛtam
navatīrthātparaṁ tīrthaṁ na bhūtaṁ na bhaviṣyati
tatraiva snānamātreṇa saubhāgyaṁ jāyate param
rūpavantaḥ prajāyaṁte svargaloke na saśaṁyaḥ
tasmin snāto naro devi mama loke prapadyate

यहाँ कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं दिया गया; पृष्ठ के पाठ में इस अंश का सारांश है।

श्रील रूप गोस्वामी और भक्ति-रत्नाकर यही महिमा, कि इससे श्रेष्ठ कोई तीर्थ न है, न होगा, आदि-वराह (पुराण) के एक श्लोक के रूप में उद्धृत करते हैं। श्रील रूप गोस्वामी के मथुरा-माहात्म्य में यह श्लोक असि-कुण्ड के उत्तर के तीर्थों की शृंखला की शुरुआत करता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[1 +2]

नारद पुराण में इस स्थान पर उसका अपना एक श्लोक है। वह कहता है कि विश्राम-घाट (विश्रान्ति) के उत्तर में असि-कुण्ड है, और असि-कुण्ड के उत्तर में नव-तीर्थ; जो मनुष्य वहाँ स्नान करता है, वह स्वर्ग में सम्मान पाता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[3]

Nārada Purāṇa, उत्तरार्धः/अध्यायः 79 v.79-35 to 79-36[7]

विश्रांतेरुत्तरे भागे तीर्थमस्त्यसिकुंडकम् ।। यत्र स्नातो नरो देवि वैष्णवं लभते पदम् ॥ 79-35 ॥ असिकुंडस्य सौम्ये तु नवतीर्थं सुलोचने ।। यत्र वै स्नानतो मर्त्यः स्वर्गलोके महीयते ॥ 79-36 ॥

viśrāṁteruttare bhāge tīrthamastyasikuṁḍakam
yatra snāto naro devi vaiṣṇavaṁ labhate padam
79-35
asikuṁḍasya saumye tu navatīrthaṁ sulocane
yatra vai snānato martyaḥ svargaloke mahīyate
79-36 ||

यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहींNames the place in the Purāṇa's own list of Mathurā's tīrthas: north of Viśrānti is Asi-kuṇḍa, and one who bathes there attains the abode of Viṣṇu; north of Asi-kuṇḍa is Nava-tīrtha, and one who bathes there is honoured in heaven (svarga-loka).

ये पाठ दो बातों में अलग हैं: यह तीर्थ असि-कुण्ड के उत्तर में है या किसी शिव-कुण्ड के उत्तर में; और श्लोक नव नाम के एक तीर्थ का नाम लेता है या नौ (नवक) तीर्थों के एक समूह का (इनका विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर है)।[3 +1]

नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।