दीर्घ-विष्णु मन्दिर
Dīrgha-Viṣṇu Mandira हिन्दी नाम प्रस्तावित

- यह क्या है
- दीर्घ-विष्णु मन्दिर Mathurā के भरतपुर दरवाज़े के पास दीर्घ-विष्णु रूप में विष्णु का एक मन्दिर है।
- दर्शन
- मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) इस मन्दिर को भरतपुर दरवाज़े के पास बताती है, और कहती है कि इसके पास पूर्व की ओर, एक गली के भीतर, मथुरा-देवी का मन्दिर है।
संक्षेप में
दीर्घ-विष्णु मन्दिर मथुरा के भरतपुर दरवाज़े के पास दीर्घ-विष्णु रूप में विष्णु का एक मन्दिर है।[1 +2] गर्ग-संहिता कहती है कि वज्रनाभ ने मथुरा में दीर्घ-विष्णु की स्थापना की। वराह पुराण मथुरा की परिक्रमा उनके दर्शन से आरम्भ करता है और कहता है कि दोपहर में भगवान का तेज उनमें विश्राम करता है।[4 +4] चैतन्य-चरितामृत कहता है कि श्री चैतन्य महाप्रभु ने मथुरा के पवित्र स्थानों में दीर्घ-विष्णु के दर्शन किए।[9 +1] इतिहासकार ए. डब्ल्यू. एंटविसल (1987) वर्तमान मन्दिर का समय 1807 बताते हैं।[11 +1]
मुख्य तथ्य
| प्रकार | मन्दिर |
|---|---|
| क्षेत्र · इलाका | मथुरा |
| आचार्य | Śrī Caitanya Mahāprabhu, Śrīla Rūpa Gosvāmī, Śrīla Narahari Cakravartī Ṭhākura, Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Śrīla Rāghava Paṇḍita Gosvāmī of Govardhana |
महिमा
वराह पुराण परिक्रमा, यानी मथुरा के चारों ओर की पैदल यात्रा, का वर्णन इस वचन से आरम्भ करता है: जो कार्तिक के कृष्ण पक्ष की अष्टम� …
परिक्रमा के श्री विग्रह
वराह पुराण परिक्रमा, यानी मथुरा के चारों ओर की पैदल यात्रा, का वर्णन इस वचन से आरम्भ करता है: जो कार्तिक के कृष्ण पक्ष की अष्टमी को मथुरा पहुँचता है, विश्रान्ति-तीर्थ पर स्नान करता है, पितरों और देवताओं की पूजा करता है, और विश्रान्ति, दीर्घ-विष्णु और केशव के दर्शन करता है, उसे परिक्रमा का पूरा फल मिलता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। निकलने से पहले यात्री पद्मनाभ से और भय दूर करने वाले दीर्घ-विष्णु से विदा लेता है।[5 +2]
अष्टम्यां मथुरां प्राप्य कार्त्तिकस्यासिते नरः ।। स्नात्वा विश्रांतितीर्थे तु पितृदेवार्च्चने रतः ॥ 1 ॥
विश्रांतिदर्शनं कृत्वा दीर्घविष्णुं च केशवम् ।। प्रदक्षिणायाः सम्यग्वै फलमाप्नोति मानवः
aṣṭamyāṁ mathurāṁ prāpya kārttikasyāsite naraḥ
snātvā viśrāṁtitīrthe tu pitṛdevārccane rataḥ
viśrāṁtidarśanaṁ kṛtvā dīrghaviṣṇuṁ ca keśavam
pradakṣiṇāyāḥ samyagvai phalamāpnoti mānavaḥ
एक अन्य अध्याय में भगवान कहते हैं कि दीर्घ-विष्णु के दर्शन से वही फल मिलता है जो कपिल-वराह के श्री विग्रह के दर्शन से मिलता है, और यह कि सूर्योदय के समय उनका तेज विश्रान्ति पर होता है और दोपहर में दीर्घ-विष्णु में विश्राम करता है।[8]
गोस्वामियों के ग्रन्थों में
श्रील रूप गोस्वामी अपने मथुरा-माहात्म्य में भगवान के श्री विग्रहों वाले खण्ड का आरम्भ दीर्घ-विष्णु पर आदि-वराह के श्लोकों से करते हैं। जो मथुरा में दीर्घ-विष्णु, पद्मनाभ और स्वायम्भुव के (या, जैसा इन शब्दों को पढ़ा भी जा सकता है, स्वयं प्रकट पद्मनाभ के) एक बार भी दर्शन करता है, उसकी हर इच्छा पूरी होती है, और दोपहर में भगवान का तेज दीर्घ-विष्णु में विश्राम करता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[14 +1]
ग्रन्थ के अन्त के पास वे मथुरा के प्रमुख श्री विग्रहों में केशव, स्वयम्भू, पद्मनाभ, गतश्रम, गोविन्द, हरि और वराह के साथ दीर्घ-विष्णु का नाम लेते हैं।[15] श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास दीर्घ-विष्णु की मूर्ति को मथुरा के दक्षिणी समूह के पहले पाँच श्री विग्रहों में, वसुमती तालाब पर, गिनता है, और उनकी एक प्रार्थना देता है जो इस नाम का अर्थ बताती है: हरि ने पूरे व्रज की रक्षा के लिए लम्बा (दीर्घ) रूप धारण किया (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[16 +1]
ततो दीर्घविष्णु प्रार्थन मन्त्रः ।— अखण्डव्रजरक्षार्थे दीर्घमूर्त्तिधरो हरिः । सर्वदा वरदो नाथ नमस्ते दीर्घविष्णवे ॥
tato dīrghaviṣṇu prārthana mantraḥ |— akhaṇḍavrajarakṣārthe dīrghamūrttidharo hariḥ
sarvadā varado nātha namaste dīrghaviṣṇave ||
उनकी स्थापना किसने की
गर्ग-संहिता (अश्वमेध-खण्ड) कहती है कि गर्ग मुनि के कहने पर वज्र ने, जिन्हें वज्रनाभ भी कहते हैं, मथुरा में अश्वमेध यज्ञ किया और फिर हरि की छह मूर्तियाँ स्थापित कीं: मथुरा में दीर्घ-विष्णु और केशव, वृन्दावन में गोविन्द, गोवर्धन में हरिदेव, गोकुल में गोकुलेश, और बल (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[4]
गर्गवाक्यात्ततो वज्रो मथुरायां मुनीश्वरैः । चकार हयमेधं वै यथा नागपुरेश्वरः ॥ 25 ॥
ततः स मथुरायां च दीर्घविष्णुं च केशवम् । वृन्दावने च गोविंदं हरिदेवं गिरीश्वरे ॥ 26 ॥
गोकुले गोकुलेशं च गोकुलाद्योजने बलम् । स्थापयामास वज्रस्तु हरेश्च प्रतिमाश्च षट्
gargavākyāttato vajro mathurāyāṁ munīśvaraiḥ
cakāra hayamedhaṁ vai yathā nāgapureśvaraḥ
tataḥ sa mathurāyāṁ ca dīrghaviṣṇuṁ ca keśavam
vṛndāvane ca goviṁdaṁ haridevaṁ girīśvare
gokule gokuleśaṁ ca gokulādyojane balam
sthāpayāmāsa vajrastu hareśca pratimāśca ṣaṭ
आज की यात्रा
मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) इस मन्दिर को भरतपुर दरवाज़े के पास बताती है, और कहती है कि इसके पास पूर्व की ओर, एक गली के भीतर, मथुरा-देवी का मन्दिर है।[1 +2]
आसपास के स्थान
मथुरा-देवी मन्दिर
चित्र
2 चित्र


संदर्भ
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 54
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 31
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 55
- Garga-saṁhitā, Aśvamedha-khaṇḍa (10) 62.25-27 ('sumeru-saṁpūrti'), Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 160, vv. 1-2, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 160, 'mathurā-parikrama-prādurbhāva', vv. 14-17, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 169, v. 41, Sanskrit Wikisource
- Varāha Purāṇa, adhyāya 163, 'kapila-varāha-māhātmya', vv. 67-68, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.191, online edition · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.191, translation · vedabase.io
- A. W. Entwistle, ch. 8 ('The pilgrimage itinerary'), §1.1 'Vishranti-/Vishrantatirtha/Vishram Ghat', printed p. 311, Egbert Forsten, Groningen, 1987
- A. W. Entwistle, ch. 5, the paragraph on Rājā Paṭnīmal (nineteenth century), printed p. 217, Egbert Forsten, Groningen, 1987
- Varāha Purāṇa, adhyāya 160, vv. 1-2, Sanskrit Wikisource
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, vv. 217-219, quoting the Ādi-varāha
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya v.444
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, list of Mathurā's tīrtha-deities, southern group, items 1-5, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, Mathurā circuit, verse numbered 6, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, Mathurā circuit, verse numbered 6, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 82-83
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, p. 6