पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
मन्दिर · वृन्दावन

गोपीश्वर महादेव मन्दिर (वृन्दावन)

Gopīśvara Mahādeva Mandira (Vṛndāvana) हिन्दी नाम प्रस्तावित

अन्य नाम Gopeśvara Mahādeva Temple, Gopeśvara Temple, Gopeśvara Śiva temple, Gopiswāra Mahādeva

The entrance to the Gopeśvara Mahādeva Temple
The entrance to the Gopeśvara Mahādeva Templeफ़ोटो: Vṛndāvana, the Playground of God (Touchstone Media, 2010), पृ. 201
संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।
यात्रा से पहले
यह क्या है
गोपीश्वर महादेव मन्दिर Vṛndāvana में वंशीवट के पास भगवान शिव का मन्दिर है, जहाँ वे गोपीश्वर, यानी "गोपियों के स्वामी", के रूप में हैं।
दर्शन
मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) मन्दिर को वंशीवट के पास, उसके उत्तर-पूर्व में बताती है, और मार्गदर्शिका पुस्तक Vṛndāvana, the Playground of God (2010) इसे Rādhā-Gopāla Mandira …
यहाँ के स्थान
अन्नपूर्णा-देवी मन्दिर (गोपीश्वर महादेव)

संक्षेप में

गोपीश्वर महादेव मन्दिर वृन्दावन में वंशीवट के पास भगवान शिव का मन्दिर है, जहाँ वे गोपीश्वर, यानी "गोपियों के स्वामी", के रूप में हैं।[1 +3] पद्म पुराण वृन्दावन में गोपीश्वर नाम के एक शिवलिंग का नाम लेता है, और श्रील रूप गोस्वामी, श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी और श्रील विश्वनाथ चक्रवर्ती ठाकुर उन्हें ब्रह्म-कुण्ड के पास बताते हैं।[5 +7] श्रील रघुनाथ दास गोस्वामी और श्रील प्रभुपाद बताते हैं कि गोपियों ने कृष्ण को पाने के लिए उनकी पूजा की, और भक्ति-रत्नाकर उन्हें वृन्दावन का रक्षक कहता है।[4 +9] शिव के रास-नृत्य देखने के लिए गोपी बनने की कथा हर मार्गदर्शिका पुस्तक में अलग ढंग से कही गई है (इनका विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर है), और यह कथा भागवतम् में नहीं है।[22 +1]

मुख्य तथ्य

प्रकारमन्दिर
क्षेत्र · इलाकावृन्दावन
आचार्यŚrīla Raghunātha dāsa Gosvāmī, Śrīla Viśvanātha Cakravartī Ṭhākura, Śrīla Sanātana Gosvāmī, Śrīla Narahari Cakravartī Ṭhākura, Śrīla Rūpa Gosvāmī

महिमा

पद्म पुराण व्रज का कमल के रूप में वर्णन करते हुए कहता है कि श्री वृन्दावन यमुना के दक्षिण में है, और वहाँ गोपीश्वर नाम के एक …

पुराणों में

पद्म पुराण व्रज का कमल के रूप में वर्णन करते हुए कहता है कि श्री वृन्दावन यमुना के दक्षिण में है, और वहाँ गोपीश्वर नाम के एक शिवलिंग का आसन दिखाई देता है।[5 +1]

Padma Purāṇa, Pātāla-khaṇḍa (5), chapter 69, verse 36[5]

श्रीमद्वृंदावनं रम्यं यमुनायाः प्रदक्षिणम् । शिवलिंगमधिष्ठानं दृष्टं गोपीश्वराभिधम् ॥ 36 ॥

śrīmadvṛṁdāvanaṁ ramyaṁ yamunāyāḥ pradakṣiṇam
śivaliṁgamadhiṣṭhānaṁ dṛṣṭaṁ gopīśvarābhidham || 36 ||

यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहींIn the Purāṇa's description of Vraja as a lotus, lovely Śrī Vṛndāvana lies to the right (south) of the Yamunā, and there the seat of a Śiva-liṅga called Gopīśvara is seen.

गोस्वामियों के ग्रन्थों में

अपने नाटक ललित-माधव की प्रस्तावना में श्रील रूप गोस्वामी सूत्रधार से एक स्वप्न-आदेश के अनुसार काम करवाते हैं। यह आदेश चन्द्रमा को मुकुट में धारण करने वाले उन भगवान का है जो गोपीश्वर कहलाते हैं और ब्रह्म-कुण्ड के किनारे की भूमि के महान स्वामी हैं। श्रील विश्वनाथ चक्रवर्ती ठाकुर विदग्ध-माधव की प्रस्तावना के शंकर को इसी तरह समझाते हैं: वे ब्रह्म-कुण्ड के तट पर रहने वाले गोपीश्वर हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[24 +2]

नित्य लीला का वर्णन करते हुए श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी का गोविन्द-लीलामृत (21.86) कहता है कि गोविन्द के योगपीठ के उत्तर-पूर्व में ब्रह्म-कुण्ड है; गोपीश्वर नाम के शिव सदा उसके उत्तर-पूर्व में रहते हैं, और उनके उत्तर में वंशीवट है।[7] श्रील विश्वनाथ चक्रवर्ती ठाकुर का व्रज-रीति-चिन्तामणि (2.73-74) उन्हें इसी कोने में बताता है। वह कहता है कि गोपियाँ उन्हें वर देने वाले देव के रूप में पूजती हैं, जो एक दूत की तरह उनके मन को प्रसन्न करते हैं, ताकि वे श्रीकृष्ण से मिल सकें।[27]

भक्ति-रत्नाकर के अनुसार गोपीश्वर वे सदाशिव हैं जो वृन्दा के वन की रक्षा करते हैं; उनकी पूजा से हर लक्ष्य पूरा होता है, और उनकी कृपा से वृन्दावन के प्रति प्रेम बढ़ता है। तीन मार्गदर्शिका पुस्तकें उन्हें व्रज की रक्षा करने वाले पाँच शिवों में गिनती हैं; उनके साथ इस गिनती में मथुरा के भूतेश्वर, नन्दग्राम के नन्दीश्वर, काम्यवन के कामेश्वर और गोवर्धन के चकलेश्वर हैं।[4 +4]

नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।