पावन-सरोवर
Pāvana-sarovara

- यह क्या है
- पावन-सरोवर Nandagrāma के उत्तर की ओर, Nandīśvara Hill की तलहटी में स्थित सरोवर है।
- दर्शन
- मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) इस सरोवर को नन्दग्राम के उत्तर में बताती है: नन्दीश्वर पर्वत से नीचे उतरते समय यह Kāmyavana जाने वाली सड़क के बगल में आता है।
- यहाँ के स्थान
- राधिका का महल (पावन-सरोवर), सनातन गोस्वामी की भजन-कुटी (पावन-सरोवर), वल्लभाचार्य की बैठक (पावन-सरोवर), निष्किंचन कृष्णदास बाबाजी की समाधि
संक्षेप में
पावन-सरोवर नन्दग्राम के उत्तर की ओर, नन्दीश्वर पर्वत की तलहटी में स्थित सरोवर है।[1 +3] श्रील रूप गोस्वामी पावन नाम के सरोवर को कृष्ण के अपने स्थानों में गिनते हैं। उनके दिए एक श्लोक के अनुसार, जिसका अनुवाद श्रील प्रभुपाद ने किया है, जो इसमें स्नान करके पर्वत पर नन्द और यशोदा के साथ कृष्ण के दर्शन करता है, उसकी हर इच्छा पूरी होती है।[5 +4] श्री चैतन्य महाप्रभु ने यहाँ स्नान किया था, और भक्ति-रत्नाकर बताता है कि श्रील सनातन गोस्वामी इसके किनारे छिपकर रहते थे, जब तक कि कृष्ण स्वयं उनके लिए दूध लेकर नहीं आए।[2 +7]
मुख्य तथ्य
| प्रकार | सरोवर |
|---|---|
| क्षेत्र · इलाका | नन्दग्राम |
| आचार्य | Śrīla Rūpa Gosvāmī, Śrīla Sanātana Gosvāmī, Śrīla Raghunātha dāsa Gosvāmī, Śrī Caitanya Mahāprabhu, Śrīla Viśvanātha Cakravartī Ṭhākura |
महिमा
कृष्ण की लीलाओं के स्थानों की अपनी सूची, राधा-कृष्ण-गणोद्देश-दीपिका, में श्रील रूप गोस्वामी नन्दीश्वर के ठीक बाद पावन नाम के …
कृष्ण की लीलाओं के स्थानों की अपनी सूची, राधा-कृष्ण-गणोद्देश-दीपिका, में श्रील रूप गोस्वामी नन्दीश्वर के ठीक बाद पावन नाम के सरोवर का नाम लेते हैं, जिसके किनारे क्रीड़ा के कुंजों से सुशोभित हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[5 +4]
उनका मथुरा-माहात्म्य इस सरोवर में स्नान के बारे में एक श्लोक देता है, जिसके पहले केवल इतना कहा गया है कि लोग ऐसा पाठ करते हैं; ऐसा कोई पुराण नहीं मिला है जिसमें यह श्लोक हो। भक्ति-रत्नाकर इस सरोवर के वर्णन में इसे उद्धृत करता है, और श्रील प्रभुपाद उस श्लोक के तात्पर्य में, जिसमें श्री चैतन्य महाप्रभु यहाँ स्नान करते हैं, इसे उद्धृत करके इसका अनुवाद देते हैं:[7 +2]
tathā ca paṭhanti— pāvane sarasi snātvā kṛṣṇaṁ nandīśvare girau
dṛṣṭvā nandaṁ yaśodāñ ca sarvābhīṣṭam avāpnuyāt ||433||
One who bathes in Pāvana Lake by Nandīśvara Hill will see Kṛṣṇa there along with Nanda and Yaśodā and will fufill all his desires.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaइस स्थान के बारे में: Śrīla Rūpa Gosvāmī gives this verse with the words 'and so they recite', naming no Purāṇa: whoever bathes in the Pāvana lake and sees Kṛṣṇa on Nandīśvara Hill with Nanda and Yaśodā attains every desire. Śrīla Prabhupāda quotes and translates it in his purport to Caitanya-caritāmṛta, Madhya 18.58.
श्रील रघुनाथ दास गोस्वामी अपने व्रज-विलास-स्तव में इस सरोवर से प्रार्थना करते हैं कि यह पावन सरोवर हमारी रक्षा करे। यह भौंरों से गूँजते कदम्ब के पेड़ों से घिरा है, और यहाँ कमल-नयनी गोपियाँ बार-बार आनन्द और प्रेम के साथ ग्वालों के राजा के पुत्र कृष्ण के पास जल-क्रीड़ा के लिए आती हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[6 +2]
श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास कहता है कि यह सरोवर गाँव के सामने है; इसके बीच में यशोदा का कुआँ है और इसके बगल में कदम्ब-खण्डी वन है। ग्रन्थ के अनुसार इसे पावन इसलिए कहते हैं क्योंकि यह लोकों को पवित्र करता है, और यह ब्राह्मण-हत्या के पाप को भी नष्ट कर देता है।[19 +1]
आज की यात्रा
सरोवर पर
मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) इस सरोवर को नन्दग्राम के उत्तर में बताती है: नन्दीश्वर पर्वत से नीचे उतरते समय यह काम्यवन जाने वाली सड़क के बगल में आता है। पुस्तक के अनुसार यहाँ की रीति है कि पर्वत के ऊपर नन्द, यशोदा और दूसरों के दर्शन करने से पहले यहाँ स्नान किया जाए।[1 +3]
यही पुस्तक पास के पावन-बिहारी मन्दिर का और उत्तरी किनारे पर श्री वल्लभाचार्य की बैठक का नाम लेती है, जहाँ उन्होंने एक महीने तक भागवतम् का पाठ किया था। चित्रों वाली मार्गदर्शिका Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! इसके किनारों पर श्रील सनातन गोस्वामी की भजन-कुटी और एक समाधि का नाम लेती है।[1 +3]
निष्किंचन कृष्णदास बाबाजी की समाधि
चित्रों वाली मार्गदर्शिका Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! सरोवर के किनारे निष्किंचन कृष्णदास बाबाजी की समाधि का नाम लेती है, पर कोई तिथि, वर्णन या इतिहास नहीं देती।[4 +1] श्रील प्रभुपाद की जीवनी, श्रील प्रभुपाद-लीलामृत, यही नाम उनके एक गुरुभाई के लिए प्रयोग करती है, जो 1977 में वृन्दावन में उनके अन्तिम सप्ताहों में उनके पास बैठकर जप करते और बांग्ला में बातें करते थे।[21] उन दिनों के कक्ष में हुए वार्तालाप उन्हें माधव महाराज के मठ के कृष्ण दास बाबाजी कहते हैं, और उनसे कहे गए श्रील प्रभुपाद के शब्द दर्ज करते हैं। इनमें से कोई स्रोत यह नहीं कहता कि यही गुरुभाई वे बाबाजी हैं जिन्हें यहाँ समाधि दी गई है।[22 +3]
स्थान
| यह कहाँ है | at the bottom of Nandagrāma Hill[26] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द) |
|---|
पावन-सरोवर के स्थान
4 स्थान
आसपास के स्थान
नन्दग्राम · नन्दीश्वर पर्वत · काम्यवन
इस स्थान पर और
संदर्भ
26 संदर्भ
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 201
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 202
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 203
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, PDF p. 53
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Rādhā-Kṛṣṇa-gaṇoddeśa-dīpikā, part 2, v.118 (sthāna-vivaraṇa)
- Śrīla Raghunātha dāsa Gosvāmī, Muktā-carita, GRETIL
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya v.433
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. p. 221; Grantha Mandira text v.935–938, 2nd ed., 1912
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 18.58, purport · vedabase.io
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, CC Madhya-līlā 18.58, online edition · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, Canto 1, Introduction, Introduction (life of Śrī Caitanya Mahāprabhu) · vedabase.io
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. p. 250; Grantha Mandira text v.1297–1302, 2nd ed., 1912
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. pp. 250–251; Grantha Mandira text v.1303–1309, 2nd ed., 1912
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. p. 251; Grantha Mandira text v.1310–1313, 2nd ed., 1912
- The Color Guide to Vṛndāvana (2000), Written and Photographed by Rājaśekhara dāsa Brahmacārī, PDF p. 63
- the undated parikramā notes Nandagrāma, ¶28
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. p. 251; Grantha Mandira text v.1314–1317, 2nd ed., 1912
- Śrīla Raghunātha dāsa Gosvāmī, Vraja-vilāsa-stava, Stavāvalī (9) Vraja-vilāsa-stava 59
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 2 v.44; printed p. 45, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 4 v.21; printed p. 90, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
सभी 26 संदर्भ दिखाएँ
- Satsvarūpa dāsa Gosvāmī, Śrīla Prabhupāda-līlāmṛta, vol. 2, ch. 55, 1977 (Śrīla Prabhupāda's last weeks; the chapter goes on to his departure on 14 November 1977) · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Room Conversation, Vṛndāvana, 30 October 1977 · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Room Conversation, Vṛndāvana, 3 November 1977 · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Room Conversation, Vṛndāvana, 10 November 1977 · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Room Conversation, Vṛndāvana, 10 November 1977 · vedabase.io
- Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986), by Dhruva Mahārāja dāsa, p. 35