पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
सरोवर · बरसाना

प्रेम-सरोवर

Prema-sarovara

Prema-sarovara
Prema-sarovaraफ़ोटो: Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), पृ. 336–337
संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।
यात्रा से पहले
यह क्या है
प्रेम-सरोवर, यानी प्रेम का सरोवर, Varṣāṇā से Nandagrāma जाने वाली सड़क पर, बरसाना से लगभग एक मील दूर है, और इसके पूर्व में Gājīpura गाँव है।
दर्शन
मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) इस सरोवर को नाव के आकार का और कदम्ब के पेड़ों से घिरा बताती है, और कहती है कि भाद्र मास के शुक्ल पक्ष की द्वादशी को यहाँ बूढ़ी-लीला नाम का एक …
यहाँ के स्थान
ललिता-मोहनजी (प्रेम-सरोवर), रास-मण्डल (प्रेम-सरोवर), झूला-स्थल (प्रेम-सरोवर), प्रेम-बिहारीजी मन्दिर (प्रेम-सरोवर), वल्लभाचार्य और विट्ठलनाथ की बैठकें (प्रेम-सरोवर)

संक्षेप में

प्रेम-सरोवर, यानी प्रेम का सरोवर, बरसाना से नन्दग्राम जाने वाली सड़क पर, बरसाना से लगभग एक मील दूर है, और इसके पूर्व में गाजीपुर गाँव है।[1 +2] भक्ति-रत्नाकर इसे वह स्थान बताता है जहाँ प्रेम-वैचित्त्य का भाव प्रकट हुआ था: ऐसा पूर्ण प्रेम कि प्रेमी को प्रियतम के सामने रहते हुए भी बिछुड़ने का डर लगता है।[4 +3] श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास प्रेमवन को बारह उपवनों में, यानी व्रज के छोटे वनों में गिनता है, और इसके सरोवर, इसके श्री विग्रह ललिता-मोहन, इसके रास-मण्डल और इसके झूले के स्थान की तीर्थयात्रा बताता है।[2 +5] यह सरोवर कैसे बना, इसे स्रोत अलग-अलग ढंग से बताते हैं (इनका विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर है)।[4]

मुख्य तथ्य

प्रकारसरोवर
क्षेत्र · इलाकाबरसाना
आचार्यŚrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī, Śrīla Narahari Cakravartī Ṭhākura, Śrīla Rāghava Paṇḍita Gosvāmī of Govardhana, Śrīla Śrīnivāsa Ācārya

महिमा

भक्ति-रत्नाकर की पाँचवीं तरंग में गोवर्धन के श्रील राघव पण्डित गोस्वामी, जो श्रील श्रीनिवास आचार्य को व्रज के दर्शन करा रहे हैं …

भक्ति-रत्नाकर की पाँचवीं तरंग में गोवर्धन के श्रील राघव पण्डित गोस्वामी, जो श्रील श्रीनिवास आचार्य को व्रज के दर्शन करा रहे हैं, श्रीनिवास से यह प्रेम-सरोवर देखने को कहते हैं और बताते हैं कि यहाँ प्रेम-वैचित्त्य का भाव प्रकट हुआ था (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। ग्रन्थ यह नहीं बताता कि यह सरोवर कैसे बना।[4]

Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. p. 220; Grantha Mandira text v.921[13]

এই প্রেমসরোবর দেখ শ্রীনিবাস। এথা প্রেমবৈচিত্ত্য ভাবের পরকাশ ॥

ei premasarobara dekha śrīnibāsa| ethā premabaicittya bhābera parakāśa ||

यहाँ कोई प्रकाशित अनुवाद नहीं दिया गया; पृष्ठ के पाठ में इस अंश का सारांश है।

व्रज-भक्ति-विलास यात्री को प्रेम नाम के सरोवर से एक प्रार्थना करते हुए इसमें स्नान करने को कहता है; इस सरोवर को वह ललिता के प्रेम से उत्पन्न और प्रेम देने वाला तीर्थ कहता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) भी इसी तरह कहती है कि इस सरोवर में स्नान करने से दिव्य युगल के प्रति प्रेम प्राप्त होता है।[8 +5]

Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 10 vv.55–56, printed p. 223[15]

अथ प्रेमबनप्रदक्षिणा । ब्रह्मयामले— भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां च गच्छेत् प्रेमाह्वयं बनं । … कदम्बकुसुमाकीर्ण प्रेमाह्वयनमोऽस्तु ते ॥ … ततो प्रेमसरःस्नानाचमनप्रार्थनमन्त्रः— ललिताप्रेमसंभूते प्रेमाख्यसरसे नमः । प्रेमप्रदाय तीर्थाय कौटिल्यपदनाशक ! ॥

atha premabanapradakṣiṇā
brahmayāmale— bhādraśuklacaturthyāṁ ca gacchet premāhvayaṁ banaṁ
… kadambakusumākīrṇa premāhvayanamo'stu te
… tato premasaraḥsnānācamanaprārthanamantraḥ— lalitāpremasaṁbhūte premākhyasarase namaḥ
premapradāya tīrthāya kauṭilyapadanāśaka ! ||

यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहींŚrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa Gosvāmī sets the circumambulation of Premavana on the fourth day of the bright fortnight of Bhādra (citing the Brahma-yāmala), with a prayer to the forest named Prema, strewn with kadamba flowers, and a bath in the lake named Prema, born of Lalitā's love, the tīrtha that gives prema. He thus names the pond and its kadambas but derives it from Lalitā's love, whereas Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) and Vṛndāvana-Dhāma Ki Jaya! (c. 1986) derive it from Rādhā and Kṛṣṇa's tears.
नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।