ऋषि-तीर्थ
Ṛṣi-tīrtha हिन्दी नाम प्रस्तावित
संक्षेप में
ऋषि-तीर्थ, यानी "ऋषियों का तीर्थ", मथुरा में यमुना के स्नान-स्थानों में से एक है, और विश्राम-घाट के दक्षिण वाले बारह स्नान-स्थानों के क्रम में आता है। यह ध्रुव-तीर्थ के दक्षिण में है, और इसके दक्षिण में मोक्ष-तीर्थ है।[1 +8] श्रील रूप गोस्वामी और भक्ति-रत्नाकर जो श्लोक उद्धृत करते हैं, वह इसे हरि को प्रिय कहता है और बताता है कि यहाँ स्नान करने से उनकी शुद्ध भक्ति मिलती है।[10 +1] श्री चैतन्य महाप्रभु ने मथुरा के चौबीस घाटों में स्नान किया, और श्रील प्रभुपाद ऋषि-तीर्थ को उनमें दसवाँ बताते हैं।[12 +3]
मुख्य तथ्य
| प्रकार | घाट |
|---|---|
| क्षेत्र · इलाका | मथुरा |
| यह भी इसका भाग है | यमुना |
| आचार्य | Śrī Caitanya Mahāprabhu, Śrīla Rūpa Gosvāmī, Śrīla Narahari Cakravartī Ṭhākura, Śrīla Rāghava Paṇḍita Gosvāmī of Govardhana, Śrīla Śrīnivāsa Ācārya |
महिमा
श्रील रूप गोस्वामी का मथुरा-माहात्म्य और भक्ति-रत्नाकर एक श्लोक उद्धृत करते हैं, जिसे वे स्कन्द पुराण के मथुरा-खण्ड का बताते हैं …
श्रील रूप गोस्वामी का मथुरा-माहात्म्य और भक्ति-रत्नाकर एक श्लोक उद्धृत करते हैं, जिसे वे स्कन्द पुराण के मथुरा-खण्ड का बताते हैं: "उस मधुवन" में पवित्र ऋषि-तीर्थ हरि को प्रिय है, और वहाँ केवल स्नान करने से मनुष्य को उनकी परम भक्ति मिलती है। भक्ति-रत्नाकर अपनी बांग्ला में कहता है कि ऋषि-तीर्थ कृष्ण को प्रिय है और यहाँ स्नान करने से कृष्ण की भक्ति मिलती है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। मथुरा-खण्ड स्वयं केवल ऐसे उद्धरणों में ही बचा है।[10 +1]
नारद पुराण इसे सात ऋषियों द्वारा सेवित तीर्थ कहता है। उसके अनुसार जो वहाँ स्नान करके ऋषियों के दर्शन करता है, वह ऋषि-लोक, यानी ऋषियों के लोक, में आनन्द पाता है, और इसके दक्षिण में मोक्ष-तीर्थ है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[6]
ध्रुवतीर्थात्ततो दक्षे तीर्थं सप्तर्षिसेवितम् ।। तत्र स्नात्वा मुनीन्दृष्ट्वा ऋषिलोके प्रमोदते ॥ 79-31 ॥ दक्षिणे ऋषितीर्थस्य मोक्षतीर्थमनुत्तमम् ।। यत्र वै स्नानमात्रेण मुच्यते सर्वपापतः ॥ 79-32 ॥
dhruvatīrthāttato dakṣe tīrthaṁ saptarṣisevitam
tatra snātvā munīndṛṣṭvā ṛṣiloke pramodate
79-31
dakṣiṇe ṛṣitīrthasya mokṣatīrthamanuttamam
yatra vai snānamātreṇa mucyate sarvapāpataḥ
79-32 ||
ये श्लोक इस पर एकमत नहीं हैं कि यहाँ स्नान से क्या मिलता है, और न इस पर कि ऋषि-तीर्थ और ध्रुव-तीर्थ के बीच कोई अन्य तीर्थ है या नहीं।[6]
श्रील रूप गोस्वामी और भक्ति-रत्नाकर मथुरा के चौबीस यमुना-तीर्थों को अर्धचन्द्र (आधे चाँद) के आकार में स्थित बताते हैं। भक्ति-रत्नाकर बारह तीर्थ विश्राम-घाट (विश्रान्ति) के दक्षिण में और बारह उत्तर में गिनता है, और कहता है कि दक्षिण के बारह तीर्थों का, जिनमें ऋषि-तीर्थ भी है, केवल स्मरण करने से मनुष्य सब पापों से छूट जाता है।[1 +4] और पढ़ें: मथुरा के चौबीस घाट →
स्थान
| यह कहाँ है | 'south of Dhruva-tīrtha'[17] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द) |
|---|
आसपास के स्थान
ध्रुव-तीर्थ
इस स्थान पर और
संदर्भ
17 संदर्भ
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya v.239
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya, v.274 (Rūpa Gosvāmī's note on the Mathurā-khaṇḍa's count)
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave (pañcama taraṅga), 1912 ed. p. 171, 2nd ed., 1912
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed p. 175 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave (pañcama taraṅga), 1912 ed. p. 178, 2nd ed., 1912
- Nārada Purāṇa, उत्तरार्धः/अध्यायः 79 v.79-31 to 79-32
- Varāha Purāṇa, adhyāya 152, vv. 61 (second half)-64 (first half), Sanskrit Wikisource
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 37
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 39
- Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya vv. 256-257, quoting the Ādi-varāha and the Skanda 'Mathurā-khaṇḍa'
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, printed p. 174 (1912 ed.), 2nd ed., 1912
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.190, online edition · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrī Caitanya-caritāmṛta, Madhya-līlā 17.190, purport · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, 4.8.42, purport · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam 4.8.42, purport (the list, as reprinted with numbers)
- Nārada Purāṇa, उत्तरार्धः/अध्यायः 79 v.79-31 to 79-32
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 52-53