पाठ पर जाएँ
PREVIEW: not launched yet · hidden from search engines
कुण्ड · गोवर्धन

गोविन्द-कुण्ड (गोवर्धन)

Govinda-kuṇḍa (Govardhana) हिन्दी नाम प्रस्तावित

अन्य नाम Govinda Kunda

Govinda-kuṇḍa with Govardhana Hill in the background
Govinda-kuṇḍa with Govardhana Hill in the backgroundफ़ोटो: राजशेखर दास ब्रह्मचारी, Govardhana Hill: India's Most Sacred Mountain (Vedanta Vision Publications, 2001), पृ. 98
संक्षिप्त हिन्दी पृष्ठ। यहाँ परिचय, महिमा और यात्रा की जानकारी हिन्दी में है। लीलाएँ, परम्परा, इतिहास और स्रोतों का पूरा विवरण अंग्रेज़ी पृष्ठ पर पढ़ें।
यात्रा से पहले
यह क्या है
गोविन्द-कुण्ड गोवर्धन पर्वत पर Aniyora गाँव के पास एक कुण्ड (पवित्र सरोवर) है।
दर्शन
मार्गदर्शिका पुस्तकें कुण्ड के आसपास के स्थानों के नाम देती हैं: इसके बगल में Indra Tila, इसके दूसरे किनारे पर श्रील माधवेन्द्र पुरी की भजन-कुटी और उसके पास गोपाल मन्दिर, और Airāvata-kuṇḍa और …
परिक्रमा
Govardhana parikramā, स्थान 29
यहाँ के स्थान
माधवेन्द्र पुरी की भजन-कुटीर (गोविन्द-कुण्ड)

संक्षेप में

गोविन्द-कुण्ड गोवर्धन पर्वत पर आन्यौर गाँव के पास एक कुण्ड (पवित्र सरोवर) है।[1 +3] स्रोत इसे उस स्नान से जोड़ते हैं जिसमें गायों की माता सुरभि और स्वर्ग के राजा इन्द्र ने, कृष्ण के पर्वत उठाने के बाद, उनका राज्याभिषेक किया और उन्हें गोविन्द नाम दिया। भागवतम् उस स्नान का वर्णन किसी सरोवर का नाम लिए बिना करता है; श्रील जीव गोस्वामी उस स्नान का स्थान यहाँ बताते हैं, गर्ग-संहिता कहती है कि यह कुण्ड सुरभि के दूध से बना, और श्रील रघुनाथ दास गोस्वामी प्रार्थना करते हैं कि यह सदा उनकी आँखों के सामने प्रकट रहे।[1 +10] श्रील माधवेन्द्र पुरी और श्री चैतन्य महाप्रभु ने इसमें स्नान किया, और गोपाल श्री विग्रह की स्थापना में इसका जल प्रयोग किया गया।[15 +8]

मुख्य तथ्य

प्रकारकुण्ड
क्षेत्र · इलाकागोवर्धन
यह भी इसका भाग हैसुरभि वन
परिक्रमा मेंGovardhana parikramā, स्थान 29 · मार्ग
आचार्यŚrīla Mādhavendra Purī, Śrī Caitanya Mahāprabhu, Śrīla Raghunātha dāsa Gosvāmī, Śrīla Jīva Gosvāmī, Śrīla Bhaktisiddhānta Sarasvatī Ṭhākura

महिमा

गोस्वामी 'मथुरा-खण्ड' से एक श्लोक उद्धृत करते हैं, जो कहता है कि जहाँ इन्द्र ने भगवान को स्नान कराया, वहाँ गोविन्द-कुण्ड प्रकट …

गोस्वामी 'मथुरा-खण्ड' से एक श्लोक उद्धृत करते हैं, जो कहता है कि जहाँ इन्द्र ने भगवान को स्नान कराया, वहाँ गोविन्द-कुण्ड प्रकट हुआ, और इसमें एक बार स्नान करने से मुक्ति मिलती है। श्रील रूप गोस्वामी अपने मथुरा-माहात्म्य में इसे "श्री गोविन्द-कुण्ड का" शीर्षक के नीचे उद्धृत करते हैं, श्रील जीव गोस्वामी इसकी पहली पंक्ति उद्धृत करते हैं, और भक्ति-रत्नाकर और श्रील प्रभुपाद इसे पूरा उद्धृत करते हैं।[2 +5]

Śrīla Rūpa Gosvāmī, Mathurā-māhātmya v.416, under the heading 'śrī-govinda-kuṇḍasya'[29]

śrī-govinda-kuṇḍasya mathurā-khaṇḍe yatrābhiṣikto bhagavān maghonā yadu-vairiṇā
govinda-kuṇḍaṁ taj-jātaṁ snāna-mātreṇa mokṣa-dam ||416||

“Simply by bathing in Govinda-kuṇḍa, one is awarded liberation. This lake was produced when Bhagavān Śrī Kṛṣṇa was bathed by Lord Indra.”

अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda

गर्ग-संहिता कहती है कि सुरभि के दूध की जिन धाराओं से कृष्ण को स्नान कराया गया, वे गोविन्द-कुण्ड बन गईं, जो बड़े से बड़े पापों को दूर करता है।[12 +1] वह आगे कहती है कि कुण्ड के जल में कभी-कभी दूध का स्वाद आता है। उसके अनुसार वहाँ स्नान करने वाला गोविन्द के चरण पाता है, और कृष्ण का स्मरण करते हुए वहाँ स्नान करने वाला उनके जैसा रूप पाता है।[30 +1] वह गोविन्द-कुण्ड को पर्वत के मुख्य पवित्र जलों में गिनती है, और गोवर्धन का वर्णन एक शरीर के रूप में करते हुए इस कुण्ड को उसके होंठ कहती है।[32 +2] श्रील विश्वनाथ चक्रवर्ती ठाकुर अपने व्रज-रीति-चिन्तामणि में गोवर्धन का वर्णन एक मोर के रूप में करते हैं। ऐसा लगता है कि वे उसकी पूँछ को गोविन्द-कुण्ड के दक्षिण में रखते हैं और मानसी-गंगा को उसकी गर्दन मानते हैं।[35]

नारद पुराण गोविन्द-कुण्ड को वह स्थान बताता है जहाँ इन्द्र ने सत्य को जानकर गोविन्द का ध्यान किया, और कहता है कि वहाँ स्नान करने वाला भी भगवान की महिमा की कुछ झलक देखता है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)।[36] श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास कुण्ड में स्नान करते समय पढ़ी जाने वाली एक प्रार्थना देता है। यह प्रार्थना कुण्ड को "गोविन्द के स्नान से उत्पन्न" कहती है, और स्नान करते हुए इसे सौ बार पढ़ने वाले को विष्णु के धाम का वचन देती है।[37] इसी ग्रन्थ के यात्रा-क्रम में गोविन्द-कुण्ड और सुरभि वन, यानी सुरभि द्वारा आनन्दमय बनाया गया वन, मिलकर एक पड़ाव हैं: उस वन की परिक्रमा में गोविन्द-कुण्ड का स्नान आता है, और उसके बगल में पर्वत पर गोवर्धन-नाथ, यानी गोवर्धन के स्वामी, के स्थान आते हैं।[38 +3]

श्रील रघुनाथ दास गोस्वामी अपने व्रज-विलास-स्तव में गोविन्द-कुण्ड को वह सरोवर बताते हैं जो कृष्ण के राज्याभिषेक-स्नान से प्रकट हुआ, और प्रार्थना करते हैं कि यह सदा उनकी आँखों के सामने प्रकट रहे। श्रील प्रभुपाद कुण्ड पर अपने तात्पर्य में इस श्लोक का अनुवाद देते हैं:[1 +1]

Śrīla Raghunātha dāsa Gosvāmī, Vraja-vilāsa-stava, verse 74[14]

नीचैः प्रौढभयात्स्वयं सुरपतिः पादौ विधृत्येह यैः
स्वर्गङ्गासलिलैश्चकार सुरिभद्वाराभिषेकोत्सवम् ।
गोविन्दस्य नवं गवामधिपता राज्ये स्फुटं कौतुकात्
तैर्यत्प्रादुरभूत्सदा स्फुरतु तद्गोविन्दकुण्डं दृशोः ॥ ७४॥

nīcaiḥ prauḍhabhayātsvayaṁ surapatiḥ pādau vidhṛtyeha yaiḥ svargaṅgāsalilaiścakāra suribhadvārābhiṣekotsavam
govindasya navaṁ gavāmadhipatā rājye sphuṭaṁ kautukāt tairyatprādurabhūtsadā sphuratu tadgovindakuṇḍaṁ dṛśoḥ || 74 ||

“With humility caused by great fear, Indra took hold of the lotus feet of Lord Kṛṣṇa and, in the company of a surabhi cow, performed His coronation festival by bathing Him with the waters of the heavenly Ganges River. Thus Lord Kṛṣṇa’s kingship over the cows became splendidly manifest. I pray that Govinda-kuṇḍa, the lake created by that ceremonial bath, may eternally appear before my eyes.”

अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda
नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम द्वारा संदर्भों में दिए स्रोतों से लिखा गया। अंतिम अद्यतन 2026-11-17। अनुवाद: नन्दग्राम धाम संपादकीय टीम।