यशोदा-कुण्ड (नन्दग्राम)
Yaśodā-kuṇḍa (Nandagrāma) हिन्दी नाम प्रस्तावित

- यह क्या है
- यशोदा-कुण्ड माता यशोदा का कुण्ड है, जो Nandagrāma में नन्द-भवन के दक्षिण में है।
- दर्शन
- मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā यशोदा-कुण्ड को नन्द-भवन के दक्षिण में बताती है।
- यहाँ के स्थान
- नृसिंहदेव मन्दिर (यशोदा-कुण्ड, नन्दग्राम), हाऊ-बिलाऊ
संक्षेप में
यशोदा-कुण्ड माता यशोदा का कुण्ड है, जो नन्दग्राम में नन्द-भवन के दक्षिण में है।[1 +2] श्रील नारायण भट्ट गोस्वामी का व्रज-भक्ति-विलास इसे नन्दग्राम के पवित्र स्थानों में गिनता है, और कहता है कि इसका नाम यशोदा के नाम पर है, क्योंकि वे प्रतिदिन यहाँ स्नान करती थीं।[4 +1] भक्ति-रत्नाकर में यह वह स्थान है जहाँ यशोदा राम और कृष्ण को उनके सखाओं के साथ खेलते हुए देखती हैं।[6] श्रीमद्भागवतम् में कृष्ण के बचपन के ऐसे दृश्य गोकुल में होते हैं, और वह इस कुण्ड का नाम नहीं लेता।[7 +1] इसके किनारों पर नृसिंहदेव का एक मन्दिर है और हाऊ-बिलाऊ की पत्थर की पुरानी मूर्तियाँ हैं।[1 +2]
मुख्य तथ्य
महिमा
व्रज-भक्ति-विलास कहता है कि यशोदा बिना चूके प्रतिदिन यहाँ स्नान करती हैं, और इसीलिए यह कुण्ड यशोदा का कहलाता है।
व्रज-भक्ति-विलास कहता है कि यशोदा बिना चूके प्रतिदिन यहाँ स्नान करती हैं, और इसीलिए यह कुण्ड यशोदा का कहलाता है। जो स्त्री इसके दर्शन करती है या इसमें स्नान करती है, उसे भरपूर दूध होता है, और पुरुष धन, अन्न और सुख के साथ गायों का स्वामी बनता है। यह ग्रन्थ कुण्ड को तीर्थों का राजा कहकर उसकी एक स्नान-प्रार्थना देता है, जिसमें इन वरदानों की और वैकुण्ठ-धाम की माँग की गई है (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। नन्दग्राम के पवित्र स्थानों की अपनी सूची को वह वाराह से ली गई बताता है।[4 +1]
यशोदा कुरुते स्नानं नित्यमेव दिनं प्रति । यतो मंजायते कुण्डं यशोदासंज्ञकं शुभम् ॥ यत्र पयस्विनी नारी गवामधिपतिर्नरः । दर्शनात्स्नानतो वापि धनधान्यसुखैर्युतः ॥ ततो यशोदाकुण्डस्नानप्रार्थनमन्त्रः— धनधान्यसुखं देहि तीर्थराज नमोस्तु ते । वैकुण्ठपदलाभाय प्रार्थयामि नमस्तु ते ॥
yaśodā kurute snānaṁ nityameva dinaṁ prati
yato maṁjāyate kuṇḍaṁ yaśodāsaṁjñakaṁ śubham
yatra payasvinī nārī gavāmadhipatirnaraḥ
darśanātsnānato vāpi dhanadhānyasukhairyutaḥ
tato yaśodākuṇḍasnānaprārthanamantraḥ— dhanadhānyasukhaṁ dehi tīrtharāja namostu te
vaikuṇṭhapadalābhāya prārthayāmi namastu te ||
आज की यात्रा
मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā यशोदा-कुण्ड को नन्द-भवन के दक्षिण में बताती है। उसके अनुसार कुण्ड के किनारे पर नृसिंहदेव का मन्दिर है और पश्चिमी किनारे पर हाऊ-बिलाऊ। कारोहरो-कुण्ड, साधना के लिए प्रयोग होने वाली एक प्राचीन गुफा और मधुसूदन-कुण्ड इसके पास हैं।[1 +2]
नृसिंहदेव का मन्दिर
मार्गदर्शिका पुस्तक Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007) कहती है कि यशोदा-कुण्ड के किनारे नृसिंहदेव का एक मन्दिर है। पुस्तक में दर्ज स्थानीय परम्परा के अनुसार, यहाँ माता यशोदा अपने दैनिक स्नान के बाद कृष्ण के कल्याण के लिए प्रार्थना करती थीं; यह निश्चित नहीं है।[1] अब तक मिले किसी पुराने ग्रन्थ में न इस मन्दिर का उल्लेख है, न कुण्ड पर किसी प्रार्थना का, और मन्दिर के बनने का समय और उसके संस्थापक ज्ञात नहीं हैं। यह विषय स्वयं पुराना है: गोस्वामी वर्णन करते हैं कि यशोदा नृसिंह के नामों से कृष्ण की रक्षा करती हैं।[1 +3]
श्रीमद्भागवतम् बताता है कि गोकुल में पूतना की मृत्यु के बाद यशोदा, रोहिणी और बड़ी गोपियों ने गाय की पूँछ, गोमूत्र और धूल से, और हर अंग के लिए भगवान के नामों से बालक कृष्ण की रक्षा की। इन नामों में नृसिंह का नाम नहीं है।[13 +2]
yaśodā-rohiṇībhyāṃ tāḥ samaṃ bālasya sarvataḥ / rakṣāṃ vidadhire samyag go-puccha-bhramaṇādibhiḥ
Thereafter, mother Yaśodā and Rohiṇī, along with the other elderly gopīs, waved about the switch of a cow to give full protection to the child Śrī Kṛṣṇa.
अनुवाद: Śrīla A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupādaसामान्य उपदेश (स्थान का नाम नहीं लेता)“After this purificatory process, the gopīs, headed by Mother Yaśodā and Rohiṇī, chanted the names of Viṣṇu to give Kṛṣṇa’s body full protection from all evil influences.”
Śrīla Prabhupāda, Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead, Chapter 6 (Pūtanā Killed) · vedabase.ioमूल अंग्रेज़ी उद्धरण; इसका प्रकाशित हिन्दी अनुवाद यहाँ नहीं दिया गया।
गर्ग-संहिता यही दृश्य एक कृष्ण-कवच के साथ बताती है। यह रक्षा की एक प्रार्थना है, जिसमें नृसिंह से बालक के नेत्रों की रक्षा करने को कहा गया है। दुर्वासा ने यह प्रार्थना गोकुल में नन्द के घर यशोदा को दी थी।[16 +1]
ब्रह्मणा शंभवे दत्तं शंभुर्दुर्वाससे ददौ । दुर्वासाः श्रीयशोमत्यै प्रादाच्छ्रीनन्दमन्दिरे ॥ 23 ॥ अनेन रक्षां कृत्वास्य गोपीभिः श्रीयशोमती । पाययित्वा स्तनं दानं विप्रेभ्यः प्रददौ महत् ॥ 24 ॥
brahmaṇā śaṁbhave dattaṁ śaṁbhurdurvāsase dadau
durvāsāḥ śrīyaśomatyai prādācchrīnandamandire
23
anena rakṣāṁ kṛtvāsya gopībhiḥ śrīyaśomatī
pāyayitvā stanaṁ dānaṁ viprebhyaḥ pradadau mahat || 24 ||
गोस्वामियों ने कृष्ण की दैनिक लीलाओं का जो वर्णन किया है, उसमें यह दृश्य घर पर होता है, हर सुबह, जब वे वन के लिए निकलते हैं (यहाँ सारांश दिया गया है, अनुवाद नहीं)। श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी के गोविन्द-लीलामृत में यशोदा भगवान के नामों और नृसिंह के बीज-मन्त्रों से उनकी रक्षा करती हैं, और उनके माता-पिता उन्हें आशीर्वाद देते हैं कि श्री नृसिंह उनकी रक्षा करें। श्रील विश्वनाथ चक्रवर्ती ठाकुर के कृष्ण-भावनामृत में यशोदा नृसिंह के नामों से उनके अंगों की रक्षा करती हैं, और श्रील रघुनाथ दास गोस्वामी के अभीष्ट-सूचन में वे उन्हें सदा नृसिंह, बलराम और उनके सखाओं को सौंपती हैं। इनमें से कोई भी ग्रन्थ किसी मन्दिर या यशोदा-कुण्ड का उल्लेख नहीं करता।[10 +2]
मार्गदर्शिका पुस्तक किस मन्दिर की बात करती है, यह तय नहीं है। एंटविसल (1987) मधुसूदन-कुण्ड के उत्तर-पश्चिम की ओर एक छोटा नरसिंह मन्दिर दर्ज करते हैं; मधुसूदन-कुण्ड यशोदा-कुण्ड के उत्तर में है। वह मन्दिर यही हो भी सकता है और नहीं भी।[18] ग्राउज़ (1883) और 1911 का ज़िला गज़ेटियर गाँव में नरसिंह के छोटे मन्दिरों की सूची देते हैं, पर उनकी जगह नहीं बताते।[19 +1] एंटविसल यह भी बताते हैं कि 1849 का एक यात्रा-विवरण कुण्ड पर हाऊ-बिलाऊ की पत्थर की मूर्तियों को नरसिंह की मूर्तियाँ कहता है। उस यात्रा-विवरण की जाँच नहीं हो सकी, इसलिए यह निश्चित नहीं है।[21]
स्थान
| यह कहाँ है | south of Nanda-bhavana (map: row along the south, between 6 and 4)[22] (स्रोतों के अंग्रेज़ी शब्द) |
|---|
यशोदा-कुण्ड (नन्दग्राम) के स्थान
2 स्थान
आसपास के स्थान
नन्द-भवन (नन्दग्राम) · कारोहरो-कुण्ड
इस स्थान पर और
संदर्भ
22 संदर्भ
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 199
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 194
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), PDF p. 200
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 2 v.44) v.44, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 4 v.14) v.14, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Narahari Cakravartī, Bhakti-ratnākara, Fifth Wave, 1912 ed. p. 224; Grantha Mandira, 2nd ed., 1912
- Śrīmad-Bhāgavatam 10.8.24, Bhagavata Vidya Pith edition, ed. Bhagavata Rishi and Krishna Shankar Shastri, 1996
- Śrīla Prabhupāda, Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead, Chapter 8 (Vision of the Universal Form) · vedabase.io
- Śrīla Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Vraja-bhakti-vilāsa, ch. 4 v.14) v.14, 1st ed., publ. Bābā Kṛṣṇadāsa, Kusuma-sarovara, Saṁvat 2008
- Śrīla Kṛṣṇadāsa Kavirāja Gosvāmī, Govinda-līlāmṛta 5.34 and 5.36, after the editions of Haridas Das and Haridas Shastri
- Viśvanātha Cakravartī, sarga 7 (saptamaḥ sargaḥ, kānana-prayāṇānumodana; text section (7), which the index labels 'ṣaṣṭhaḥ sargaḥ') v.50 with ṭīkā, after the edition of Radhikanath Goswami, Vrindavan, 1906
- Śrīla Raghunātha dāsa Gosvāmī, Abhīṣṭa-sūcana, Stavāvalī (30) Śrī Abhīṣṭa-sūcana 8
- Śrīmad-Bhāgavatam ŚB 10.6.19, GRETIL
- Śrīla Prabhupāda, Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead, Chapter 6 (Pūtanā Killed) · vedabase.io
- Śrīla Prabhupāda, Śrīmad-Bhāgavatam, Canto 10, Chapter 6, Texts 27–29, purport · vedabase.io
- Garga-saṁhitā, Goloka-khaṇḍa (1) 13.16, Sanskrit Wikisource
- Garga-saṁhitā, Goloka-khaṇḍa (1) 13.23–24, Sanskrit Wikisource
- A. W. Entwistle, §40 Nandgaon, 5 'Tanks and ponds to the south-west and west of Nandgaon', printed p. 381, Egbert Forsten, Groningen, 1987
- Mathurá (1883), F. S. Growse, B.C.S., M.A. Oxon., C.I.E. (as the title page gives him, p. 315
- Muttra (1911), D. L. Drake-Brockman, I.C.S. (edited and compiled), p. 314
- A. W. Entwistle, §40 Nandgaon, 5 'Tanks and ponds to the south-west and west of Nandgaon', source note, printed p. 381, Egbert Forsten, Groningen, 1987
- Śrī Vraja-maṇḍala Parikramā (2007), p. 372-373